از نگاه آيت الله مکارم، کارکرد معرفت بخشی و کارکرد پشتیبانی از اصول اخلاقی، کارکرد مبارزه با خلاء ایدئولوژیكى و کارکرد تأمین تکیه گاه روحی در مواجهه با حوادث، چهار عرصه مهمی هستند، که دین در آنها اثرگذار است. از نگاه ایشان دین با توجه به حقانیت، جایگاه، جامعیت، هماهنگی با عقل و ماهیت اجتماعی آن، علاوه بر حوزه فردی، در عرصه اجتماعی نیز نقش ویژه ای دارد. خاستگاه این کارکرد ها را باید در فطری بودن دین جستجو کرد. کارکرد هایی که همه آنها در راستای کمال انسانی و رساندن آن به کمال ربوبی ترسیم شده اند. ايشان معتقدند تلاش دشمنان غربی برای مقابه با اسلام اصیل، افکار و اعمال نادرست برخی از مسلمانان و رسوخ بدعت در دین، موانع اساسی اثر گذاری دین در زندگی انسان هستند.
خداشناسی مهم ترین مسأله معرفتی انسان است؛ چراکه موضوع آن برترین موجود هستی است. در این تحقیق اهم مباحث خداشناسی با محوریت آراء و نظرات آیت الله العظمی مکارم شیرازی مورد تحلیل و ارزیابی قرار می گيرد. پس از تبیین امور مقدماتی و کلیات، مباحث خداشناسی ذیل سه گفتار «اثبات خدا»، «صفات خدا» و «افعال خدا» طرح می گردد. براهین عقلی «اثبات خدا» با تقریر آیت الله العظمی مکارم شیرازی از منظر خواننده می گذرد. مباحث درباره «صفات خدا» از سه جهت «لفظ شناسی»، «معناشناسی» و «وجودشناسی» مورد مطالعه قرار می گیرد. حاصل این مباحث آنکه، آیت الله العظمی مکارم شیرازی الفاظ اوصاف خدا را نامتناهی دانسته، ولی در اطلاق صفات بر خدا معتقد است که فقط باید از الفاظی که در متون دینی به کار رفته بهره گرفت. ایشان شناخت اجمالی اوصاف خدا را از روشهای مختلف پذیرفته و صفات خبری را به صورت کنایه و مجاز تفسیر می کند. آیت الله العظمی مکارم شیرازی وجود صفات را عین ذات الهی می داند و قائل به قدیم بودن آنان است. در مسأله «افعال خدا»، آیت الله العظمی مکارم شیرازی بر هدفمندی افعال خدا تأکید داشته و توحید افعالی را با واسطه قرار گرفتن اسباب در تعارض نمی داند. در نهایت نیز ایشان ضمن تردید در قاعده الواحد، افعال خدا را متعدد می داند.
روش کشف، استخراج و استنباط گزاره های فقهی در منظومه استاد مکارم مشتمل بر مبانی هشتگانه همچون جامعیت فقه شیعه در منبع، مبنای وثاقت صدوری بودن و مشخص نمودن جایگاه اجماع، شهرت و اجماعات قدما، باور غیر محصل بودن اجماع منقول، استنباط های نوین از قرآن و اصول حاکم در مسائل مستحدثه استوار است. ایشان با استناد بر این مبانی، گام های عملی استنباط را از تبیین مسأله و تاسیس اصل در مسئله آغاز کرده و با دسته بندی اقوال قدما و متاخرین و مراجعه به آیات و روایات و سیره و عرف ادامه داده و از عقل در مجالات خاص بهره می برد. همچنین برای اجماع جایگاهی را مشخص می نماید و از قواعد فقهیه و مسائل علم اصول به خوبی بهره می برد. ایشان در صورتی که از ادله اجتهادی ناامید شدند به ادله فقاهتی و اصول علمیه روی می آورند و در جمع ادله اجتهادی یا فقاهتی به تعارض ها و تزاحم های ملاکی توجه دارند. نکته دیگر اینکه، پاسخ به رفع نیاز مسائل مستحدثه از دیگر عرصه های فقاهتی و اجتهادی ایشان است که برای پاسخگویی به نیازهای زمانه اصول و ضوابط مخصوص آن را تبیین می نمایند.
در نگاه آيت الله مکارم شیرازی، تاریخ بزرگترین آزمایشگاه زندگى بشری است که محك بسیار خوبى براى تبیین ارزش ها و جداسازى حقایق از اوهام است و معیار اصلی اطمینان به تاریخ مبتنی بر سند روایت، راویان و البته خود دلالت متن است. ایشان در روش شناسی تاریخ انبیاء به مباحث خلقت آدم، تاریخ فرزندان آدم، تاریخ انبیاء به صورت کلی و تاریخ انبیاء اوالولعزم توجه ویژه نموده است و علاوه بر نقل آیات مرتبط قرآن و روایات مذهبی به کتاب های آسمانی همچون تورات نیز مراجعه کرده است. روش شناسی تاریخی ایشان در موضوع پیامبر اکرم (ص) مبتنی بر سیره و سنت نبوی بوده و نوآوری ایشان تلفیق و تطبیق گزارش های تاریخی با مستندات قطعی همچون قرآن و عقل است. روش شناسی تاریخی در زندگی ائمه اطهار (ع) و دوره خلفا، مبتنی بر فهم درست گذشته و پرهیز از قرار گرفتن در دام «تحریف تاریخ» است و راه هایی برای فهم تفاوت میان وقایع تاریخی حقیقی با تحریف در تاریخ ارائه نموده است.
آیت الله العظمی مکارم شیرازی با بررسی روش های متعدد تفسیری و بیان برخی از نقاط ضعف و آسیب هر یک از آنها، روش تفسیری قرآن با قرآن، قرآن با روایات و روش عقلی را با ذکر شواهد و دلایلی مورد تأکید قرار داده است. مراجعه به تفسیر نمونه نشان می دهد که ایشان از هر سه روش مذکور در تفسیر آیات بهره گرفته است و ضمن تأکید بر رعایت قواعد تفسیری و اشاره به مسائل مختلف ادبی، فقهی، اخلاقی، اجتماعی و تاریخی در قرآن با روشی جامع به تفسیر آیات قرآن پرداخته است. استاد مکارم شیرازی ضمن رد تفسیر به رای، تحمیل دیدگاه معتقد انسان بر آیه ای از قرآن، تطبیق غلط آیات بر مصادیق و استفاده از ذوقیّات، افکار شاعرانه و ظنون سست را از معانی تفسیر به رأی دانسته است.
یکی از مجاهدان صحنۀ جهاد فکری و فرهنگی، آیت الله العظمی مکارم شیرازی است که در کنار تدریس دروس متداول فقه، اصول فقه و تفسیر، به آشنایی و آموزش طلاب علوم دینی با مباحث کلام اسلامی اهتمام ورزیده و شاگردان مبرزی تربیت و به جهان اسلام تقدیم نمود. ايشان در تبیین، تنظیم و اثبات و نیز دفاع از گزاره های باورمند اسلام، به صورت روش مند به استنباط مسائل اعتقادی پرداخته است. از خصوصیات روش شناسی مسائل اعتقادی استاد مکارم، سادگی و قابل تعلیم بودن و در عین حال جامعیت روش ایشان است. روش شناسی آیت الله العظمی مکارم شیرازی بر دو محور اصلی روش استنباط و استدلال استوار است و روش استنباط با روش تبیین، تنظیم و اثبات و روش دفاع در آثار معظم له سریال دارد، تا علاوه بر فراگیری مسائل اعتقادی، شیوۀ استنتاج و استدلال را به جویندگان حقیقت بیاموزد.
معرفت شناسی، در نظام اندیشه آیت الله مکارم شیرازی با لحاظ هویت ابزاری، یعنی ارزیابی امکان و صدق و کذب معرفت ها، از جمله معرفت دینی مورد توجه قرار گرفته است. ایشان با توجه به عقلانیت معارف اسلام، یعنی «حقانیت مبتنی بر برهان»، به ارائه و کاربرد مبانی معرفت شناختی در عرصۀ معرفت دینی، اهتمام دارد.
جایگاه معرفت شناسی در منظومه فکری و آثار ایشان، گزارشی یا استنادی صرف نیست؛ بلکه ایشان در متن مباحث مختلف علاوه بر نقد مواضع مخالفان به تبیین و استدلال معرفت شناختی نیز پرداخته است.
معرفت شناسی ایشان، همانند دیگر حکما و متفکران پیرو فرهنگ قرآن و اهلبیت (ع) نه تنها معرفت شناسی فضیلتگرا، بلکه معرفت شناسی حقیقتگرا است. نوعی از معرفت که نه تنها بر فضیلت، بلکه بر منشأ و مبدأ حقیقی فضیلت تکیه دارد. معظم له در منظومه فکری خود به مبانی معرفت شناختی به عنوان شعبه ای از نظام علوم عقلی و حکمت اسلامی، توجه داشته است.
آغاز فعّالیت سیاسی و همراهی با نهضت اسلامی / مأموریت از طرف امام خمینی / سخنرانی انتقادی از حکومت پهلوی در مسجد هدایت و بازداشت در شب 15 خرداد / آزادی از زندان و از سرگیری مبارزه / پایهگذاری جامعه مدرسین / نامه به امیرعباس هویدا در اعتراض به تبعید امام خمینی / تلگرام و نامه به امام خمینی / ارسال اطّلاعات برای امام خمینی (ره) / ممنوع القلم مشروط / تلگرام تسلیت به امام خمینی (ره) / برگزاری مراسم چهلم آیت الله سید مصطفی خمینی (ره) در مدرسه امیرالمومنین (ع) / مقاله روزنامه اطّلاعات و آغاز حرکت جدید انقلابیون / بازداشت و تبعید به چابهار، مهاباد، انارک / درس بزرگ از زندان و تبعید / مواضع آیت الله العظمی مکارم شیرازی درباره وقایع دوران انقلاب (1357ش) / اوج گیری انقلاب و تحصن در مسجد دانشگاه تهران / استقبال از امام خمینی و پیروزی انقلاب اسلامی / مشارکت مؤثر در تدوین قانون اساسی / عضویت در شورای عالی قضّات شرع / مواضع آیت الله العظمی مکارم شیرازی درباره حوادث سالهای اولیه انقلاب / آیت الله العظمی مکارم شیرازی و دفاع مقدس / ریاست شورای عالی حوزه / از تدریس و تألیف تا مرجعیت / حضور فعّال در عرصه های سیاسی داخلی و خارجی
گوشهای از خدمات ماندگار فرهنگی و اجتماعی مرجع شیعه، حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در راستای ترویج معارف اهل بیت (علیهم السلام) در این نگاشته به تصویر کشیده می شود و برای نیل به این مهم، به برخی ابتکارات و نوآوری ها، تألیفات، تدریس و سخنرانی ها، کنگره ها، فعالیت مبارزاتی معظم له با فرقه های مختلف، احداث و مشارکت در ساخت مراکز آموزشی، پژوهشی، فرهنگی و خیریه، خدمات عام المنفعه و فعالیت در مناطق محروم، دفاتر، پایگاه اطلاع رسانی و شبکه ولایت اشاره می گردد.
خداوند متعال می فرماید: «یَرفَعِ اللهُ الَّذینَ آمَنوُا مِنکُم وَ الَّذینَ اُوتُوا العِلمَ دَرَجاتٍ وَاللهُ بِما تَعمَلوُنَ خَبیرٌ؛ خداوند کسانی را که ایمان آورده اند و کسانی را که علم به آنان داده شده، درجات عظیمی میبخشد وخداوند به آنچه انجام میدهید آگاه است».
تاریخ معاصر ایران اسلامی، به ویژه رخدادهای حوزههای علمیّۀ جهان تشیع را بدون بررسی زندگی مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مدّظله العالی) نمیتوان به درستی تحلیل کرد؛ چرا که نقش مهم معظّمله در حوزههای مذکور بلکه در جهان اسلام انکارناشدنی است. در این مقاله برآنیم تا زندگی علمی معظّم له را بطور فشرده بررسی کنیم.
