آیین رحمت - معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی

ريشه ا صلّى اين رذيله اخلاقى مانند بسيارى از رذايل ديگر ضعف مبانى ايمان و «معرفة الله» است. كسى كه خداوند را بر همه چيز قادر مى داند و معتقد است كه ريشه تمام خيرات و بركات ذات خداست، بايد به طور قطع به وعده هاى الهى در مورد آثار مادى و معنوى «انفاق» در راه خدا اعتقاد داشته باشد. با اين اعتقاد امكان ندارد کسی گرفتار اين خوى زشت گردد.

از نشانه هاى «بُخل»، عذر تراشی به بهانه های گوناگون، براى خوددارى از كمك به ديگران است. بخيلان براى پوشاندن رذيله اخلاقى خود در برابر مردم به عذرهاى واهى متوسل مى شوند و حتى گاهى با همين عذرها خود را فريب مى دهند. مثلا با اينكه پول فراوانى دارند، امّا حاضر نيستند مقدار كمى از آن را ببخشند يا اينكه وام دهند.

ريشه ا صلّى اين رذيله اخلاقى مانند بسيارى از رذايل ديگر ضعف مبانى ايمان و «معرفة الله» است. كسى كه خداوند را بر همه چيز قادر مى داند و معتقد است كه ريشه تمام خيرات و بركات ذات خداست، بايد به طور قطع به وعده هاى الهى در مورد آثار مادى و معنوى «انفاق» در راه خدا اعتقاد داشته باشد. با اين اعتقاد امكان ندارد کسی گرفتار اين خوى زشت گردد.

امام اميرمؤمنان على عليه السّلام مى فرمايد: «الْبُخلُ بِالْمَوْجُودِ سُوءُ الظَّنِّ بِالْمَعْبُودِ؛[1] بُخل ورزيدن نسبت به آنچه انسان دارد، به خاطر سوء ظن به خداست». یعنی سوء ظن به وعده هاى خدا و قدرتش بر همه چيز. در حديث ديگرى از امام صادق عليه السّلام آمده است «إِنْ كَانَ الْخَلَفُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَقّاً فَالْبُخل لِمَا ذَا؛[2] اگر جانشينى از سوى خداوند متعال حق است پس بُخل براى چيست». از امام رضا علیه السّلام نیز نقل شده است که: «إِيَّاكُمْ وَ الْبُخلَ فَإِنَّهَا عَاهَةٌ لَا تَكُونُ فِي حُرٍّ وَ لَا مُؤْمِنٍ إِنَّهَا خِلَافُ الْإِيمَان‏؛[3] از بُخل بپرهيزيد. زيرا بُخل آفتى است كه در انسان آزاده و با ايمان هرگز نخواهد بود. بُخل خلاف ايمان است».

در حديث قدسى از رسول خدا صلّى الله عليه و آله آمده است كه خداوند مى فرمايد: «يَا عَبْدِي أَ تُبُخلنِي أَمْ تَتَّهِمُنِي أَمْ تَظُنُّ أَنِّي عَاجِزٌ غَيْرُ قَادِرٍ عَلَى إِثَابَتِكَ؛[4] بنده من! آيا نسبت به من بُخل مى ورزى يا مرا متهم مى سازى يا گمان مى كنى كه من عاجزم و توانايى ندارم به تو پاداش دهم!».

آزادگان و مؤمنان و آنهايى كه به وعده هاى الهى، دلگرم و مطمئن اند و آنهايى كه قدرت خدا را بر هرگونه پاداش باور كرده اند، هرگز هنگام انفاق در راه خدا دست شان نمى لرزد و بُخل را راه وصول به بى نيازى نمى دانند؛ بلكه تا آنجا كه در توان دارند به بندگان خدا جود و بخشش مى كنند و عوض را از كسى مى طلبند كه هم سخاوتمند است و هم از همه چيز آگاه و هم بر همه چيز قادر.

از نشانه هاى «بُخل»، عذر تراشی به بهانه های گوناگون، براى خوددارى از كمك به ديگران است. بخيلان براى پوشاندن رذيله اخلاقى خود در برابر مردم به عذرهاى واهى متوسل مى شوند و حتى گاهى با همين عذرها خود را فريب مى دهند. مثلا با اينكه پول فراوانى دارند، امّا حاضر نيستند مقدار كمى از آن را ببخشند يا اينكه وام دهند.

امام على بن ابی طالب عليه السّلام در اين رابطه مى فرمايد: «الْبَخِيلُ مُتَحَجِّجٌ بِالْمَعَاذِيرِ وَ التَّعَالِيلِ؛[5] شخص بخيل متوسل به عذرها و علّت هاى واهى مى شود». در جاى ديگر نيز تصریح می فرماید که: «كَثْرَةُ الْعِلَلِ آيَةُ الْبُخْلِ؛[6] كثرت تعلّل و عذرهاى واهى نشانه بُخل است».

از نشانه هاى ديگر افراد بخيل، پوشاندن نعمت هاست. آنها به بهانه هاى مختلف سعى دارند نعمت هاى خدادادِشان را از ديد مردم دور نگه دارند مبادا كسى از آنها تقاضايى كند.

نشانه ديگر بُخل آن است كه شخص بخیل هرگاه در راه خدا چيزى را انفاق كند، سخت ناراحت مى شود؛ گويى بار سنگينى بر دوش او نهاده شده و يا عزيزى از عزيزانش از دست رفته است.[7]

منبع:

اخلاق در قرآن