عمل و انتخاب انسان در هدایت و ضلالت او نقش مهمّی دارد و اگر مى بینیم که گمراهی بشر به خدا نسبت داده شده است، به خاطر آنست که این خاصیّت را «خداوند» در اعمال و انتخاب های او نهاده است. خداوند زمینه هدایت همگان را فراهم نموده است؛ ولی برخی از افراد با ارتکاب گناه و معصیت خود را از آن محروم می سازند و به ضلالت و گمراهی می افتند.
«هدايت الهى» به معناى توفيق بر كارهاى خير و راه‏ هاى نيك بختى و سعادت است و آن مخصوص كسانى است كه در راه حق گام بردارند و در اين راه مجاهده كنند. «ضلالت» نیز به معنی سلب اين توفيق و قطع اين كمك الهى که مخصوص گنهكاران و ستمگران و مسرفان و افراد بى‏ ايمان است.

ایشان مي فرمايد: «به سبب ايمان، انسان به اعمال صالح رهنمون مى شود و به وسيله اعمال صالح، ايمانِ انسان آشكار مى گردد. با ايمان، كاخِ علم و دانش آباد مى شود و به وسيله علم، هراس از مرگ حاصل مى گردد، با مرگ، دنيا پايان مى گيرد، و با دنيا مى توان آخرت را به دست آورد و با برپا شدن قيامت، بهشت نزديك مى شود و دوزخ براى گمراهان آشكار مى گردد؛ مردم به جز قيامت، اقامتگاهى ندارند و به سرعت در اين ميدان به سوى آن سر منزل آخرين پيش مى روند».

امام علی(ع) درباره مراحل «باورهای دیني» می فرماید: «گواهى مى دهم كه معبودى جز خدای يكتا نيست، گواهى برگرفته از ايمان، يقين، اخلاص و اذعان». انسان در مرحله ايمان مطلبی را باور مى كند که ممكن است همراه با شك باشد، در مرحله یقین غبار شبهات فرو نشسته و باورهاى قلبى می درخشد، در مرحله اخلاص که نفى ما سوى الله است، تنها او را مى بيند، و در مرحله اذعان، اِقرارش آميخته با خضوع است. در واقع ثمره نهایی این مراحل در جاى جاى اعمال انسان قابل مشاهده است.

قرآن در آيه 3 سوره «زمر» مى فرمايد: «خداوند كسى را كه دروغگو و كفران كننده است، هدايت نمى كند». از سوی دیگر در آیه 56 سوره قصص می فرماید: «هدایت و ضلالت تحت اراده خداوند است». در اینجا باید توجه داشت: اين بدان معنى نيست كه خداوند گروهى را به اجبار هدايت و گروهى را به اجبار گمراه می كند. بلكه منظور اين است که هنگامى كه زمينه هاى هدايت و ضلالت از طريق اعمال خود انسان فراهم شود، خداوند هر كس را مطابق لياقتش، پاداش داده و هدایت می کند و یا لطفش را از او برداشته و رهایش می کند تا گمراه شود.

امام علی(ع) به عنوان يك پيشواى بزرگ اسلامى جنگ را به عنوان يك راه حلّ قابل قبول براى حلّ اختلافات نمى پذيرد؛ بلكه راه صلح را به روى مخالفين باز مى گذارد و بر آنها اتمام حجّت مى كند، هرگاه تمام درهاى صلح بسته شد آنگاه جنگ را به عنوان آخرين درمان يا به تعبيرى ديگر يك جراحى ضرورى اجتماعى، با اكراه پذيرا مى شود.

حضرت علي(ع) در بخشی از خطبه 153 «نهج البلاغه»، به چهار وصف از اوصاف انسان های گمراه اشاره مي كند: با غافلان همراه بودن، با گنهكاران همنشين شدن، انحراف از مسیر صحیحی که او را به حقّ برساند، نداشتن پیشوایی صالح و باتقوی.

امام کاظم(ع) در تعریف «مستضعف» می فرماید: «مستضعف كسى است كه دليلى براى او اقامه نشده و از اختلاف [درباره دين و مذهب] آگاهى نيافته، هنگامى كه از وجود اختلاف با خبر شد ديگر مستضعف نيست!». همچنین امام صادق(ع) در حدیثی می فرماید: «كسى كه اختلاف مردم را بداند مستضعف نيست». زیرا هنگامى كه انسان از وجود اختلاف با خبر شد عقل، او را وادار به تحقيق و مطالعه مى‌ كند؛ و در اين هنگام مستضعف محسوب نمى‌شود. البته منظور از مستضعف در اينجا مستضعف فكرى است؛ كه گاه ما او را جاهل قاصر مى ‌ناميم.

برخی از جامعه شناسان و فلاسفه مادی ادعا می كنند كه «جهل» انسان از علل طبيعى، موجب اعتقاد به نيروئى مافوق طبيعى به نام خداوند شده است. در واقع طرفداران فرضيه «جهل» تصور می کنند، ايمان به وجود خدا مفهومش انكار «قانون عليّت» است در حالى كه فلاسفه الهى، «قانون عليّت» را يكى از بهترين طرق شناخت خدا می دانند. ثانيآ چرا آنها از اين نكته غافل اند كه انسان از قديم‌ ترين ايام تا به امروز نظم حاکم بر جهان را مشاهده می کند. نظمی که با پیشرفت دانش بشری آشكارتر و روشن ‌تر می شود.

امام علي(ع) در بیان اقسام «ایمان» می فرماید: «بعضى از ايمان ها در دل ها ثابت و بعضى ديگر ناپايدار است». هم چنین در روایت می خوانیم: «ايمانى كه مستقر باشد تا ابد ادامه خواهد يافت؛ اما ايمان عاريتى را خداوند قبل از ممات مى گيرد». در واقع اگر انسان داراى نفس مطمئنّه باشد و ايمان در قلبش نفوذ كند، ايمان او مستقر است و با دگرگونى شرايط، تهديدها و تطميع ها متزلزل نمى شود؛ اما عواملی چون هوی پرستی، ضعف نفس و آلودگى به گناه باعث تزلزل ايمان انسان می شوند.

گناهان سنگين و بى توجهى به وظايف شرعى، از اسباب تزلزل ايمان و سرانجام بد است و همنشیني با افراد فاسد انسان را به گمراهی می کشد؛ به تعبير امام صادق(ع): «كسى كه رفتارش با گفتارش هماهنگ است به نجات او گواهى ده، و آن كس كه موافق نيست ايمانش عاريتى است [و بر باد مى رود]» و به فرموده امام علی(ع): «تنها در صورتى مستحق ثبات ايمان هستى كه از جاده روشنى كه تو را به كژى نمى برد حركت كنى».