«نذر» از منظر مذاهب اسلامی و وهابیت
مصطفی مهاجر
مقدمه
یکی از اعمال عبادی که مانند دیگر اعمال باید به قصد قربت و تقرّب به خداوند انجام شود، مسئله «نذر» می باشد. به اتفاق مذاهب اسلامی، نذر باید برای خداوند و تقرّب به او انجام شود و اگر کسی موجود دیگری را به جای خدا قرار دهد و همان جایگاه را اعمّ از الوهیت یا ربوبیت برای غیر خدا قائل باشد، یقینا دچار شرک شده است.
گاهی مسلمانان، برای خداوند نذر می کنند ولیکن ثوابش را به اولیاء الهی و یا اموات اهداء می کنند، که در جواز آن هیچ گونه ابهامی وجود ندارد، و لیکن برخی در میان فرقه وهّابیت، این چنین نذری را موجب شرک و کفر بیان می کنند، از این رو ضرورت ایجاب می کند که مسئله فوق مستقلا مورد بررسی و نقد قرار بگیرد.
نذر
از نگاه متون دینی، باید در مسئله نذر، قصد قربت و تقرّب به خداوند وجود داشته باشد؛ چنان که خداوند به حضرت مریم(رضوان الله علیها) فرمان می دهد که بگوید:
«إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَٰنِ صَوْمًا»؛ (برای خدای رحمن نذر روزه کردهام).[1]
از این رو همه ی مذاهب اسلامی، بر این عقیده، اتفاق نظر دارند، که نذر باید با قصد قربت و برای تقرّب به خداوند باشد، و الا نذر باطل است.
به عبارت دیگر نذر کردن یک عمل عبادی است، که به اتّفاق فریقین، باید برای خداوند و تقرّب به او انجام شود و اگر کسی موجود دیگری را به جای خدا قرار دهد و همان جایگاه را اعمّ از الوهیت و ربوبیت برای غیر خدا قائل باشد، یقینا دچار شرک شده است و اگر قصدش الوهیت و ربوبیت نباشد، نذرش باطل خواهد بود، ولی مُرتکب شرک نشده است، چنان که در کتاب الفقه على المذاهب الأربعة، به این مطلب تصریح شده است.[2]
بزرگان مکتب شیعه،[3] مانند مرحوم صاحب جواهر، در کتاب فقهی خود، به مسئله فوق یعنی قصد تقرّب به خداوند در مسئله نذر تصریح کرده و آورده اند؛
«أنه يجب في صيغته التي هي سبب الالتزام أن يقول: «لله علي» بمعنى عدم انعقاد النذر لو جعل الالتزام لغير الله من نبي مرسل أو ملك مقرب»؛[4] (واجب است در صيغه نذر که سبب ملتزم شدن به آن می شود بگويد «برای خداست بر گردن من»؛ به اين معنی که اگر برای غير خدا مانند پيامبری يا فرشته مقربی نذر کند، صحيح نمی باشد).
بنابراین نذر اگر در واقع برای غیر خدا باشد، به اتّفاق همه ی مذاهب اسلامی، شکی در بطلان آن نیست. از این رو تمامی مسلمانان برای تقرّب به غیر خداوند نذر نمی کنند.
گاهی ممکن است مسلمانی برای خداوند نذر کند و ثوابش را به اولیاء الهی و یا اموات اهداء کند، که در این نوع از نذر، دو دیدگاه متفاوت وجود دارد.
از دیدگاه مسلمانان، چون این نوع نذر برای خداوند و تقرّب به وی صورت گرفته است، صحیح می باشد و عمل کردن به آن لازم خواهد بود، ولیکن در میان وهابیّت، این دیدگاه وجود دارد که این نوع از نذر را شرک می پندارند؛ چنان که سلیمان، نوه ابن عبدالوهاب، در شرح خود بر کتاب پدربزرگش، ضمن اینکه این نوع از نذر کنندگان را، به عنوان «عبّاد القبور» ذکر کرده، بیان می کند که آن ها برخی از اموالشان را برای خدا نذر می کنند و بخشی را برای اموات و طواغیت خود مصرف می کنند، و این نوع از نذر، همان نذر برای غیر خداوند بوده که شرک می باشد.[5]
نقد و بررسی
در حالی اتّهام شرک، به مسلمانان نسبت داده شده است، که؛
اولا: قصد و مُراد حقیقی نذر کنندگان (در این نوع از نذر)، نذر برای خداوند و تقرّب به او می باشد، و تنها ثواب آن، هدیه برای اموات و یا صالحین می باشد. چنان که مشاهده می کنیم، مسلمانان در مشاهد مشرفه و یا در کنار قبور اولیاء و یا صالحین، برای تقرّب به خداوند قرآن می خوانند و ثوابش را به آن ها هدیه می کنند. از این رو چون این نوع از نذر، برای خداوند و قصد تقرّب به او می باشد، نمی تواند شرک باشد.
ثانیا: اهداء کردن ثواب عمل برای اموات، در روایات به آن توصیه شده است، و کسی با انجام دادن چنین عملی، غیر خدا را عبادت نکرده است. یکی از این روایات، روایت صحیحی است که در کتب معتبر اهل سنّت وجود دارد، چنان که از ابن عباس نقل شده است؛
«عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا: أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم) : إِنَّ أُمَّهُ تُوُفِّيَتْ أَيَنْفَعُهَا إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا؟ قَالَ: «نَعَمْ»، قَالَ: فَإِنَّ لِي مِخْرَافًا وَأُشْهِدُكَ أَنِّي قَدْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَنْهَا»؛[6] (شخصی به پیامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم) گفت: مادرش از دنیا رفته است. آیا فایده دارد که از جانب او صدقه بدهد. فرمودند: بله، می توانی از جانب او صدقه بدهی، آن شخص گفت: رسول خدا را شاهد می گیرم که باغ مخرافم (نخلستانی بوده) صدقه ی مادرم باشد).
علاوه بر روایات، علماء بزرگ اهل سنّت نسبت به ایصال ثواب صدقه برای میّت ادّعای اجماع کرده اند.[7]
امروزه علمای اهل سنّت، به هنگام پاسخ در خصوص اینگونه نذرها، حُکم به جواز آن را داده اند، از این رو در کتاب محمود الفتاوی، که فتاوای دار العلوم زاهدان بوده و زیر نظر مولوی عبد الحمید به چاپ رسیده، مسئله فوق و جواز آن مطرح شده است، چنان که می نویسد:
«هر گاه برای ما مشکلی پیش آمد، ما دعا می کنیم که ای خدا یا به شرافت و دوستی فلان بزرگ این مشکل ما را حل کن و نذر می کنیم که یک رأس گوسفند در یک محل خاص در رضای خدا و ثواب به روح رسول الله و ثواب به روح یک صد و بیست و چهار هزار پیامبر و ثواب به روح حضرت علی (علیه السلام) ذبح کنیم . وقت ذبح بسم الله و الله اکبر نیز می گوییم. حال حکم مسأله چیست؟ ... اگر منظور از ذبح در فلان جا تعظیم همان مکان یا شخص و یا تقرب غیر الله باشد، این نذر، نذر غیر الله شمرده می شود و این گوسفند هم حرام است. اگر چه بوقت ذبح اسم خدا گرفته شود. ... اگر حیوان را به نام الله ذبح کند و ثوابش را به روح بزرگی ببخشد، این نذر غیر الله نیست و جایز است ... البته اگر این طور بگوید: اگر خداوند متعال خواسته مرا بر آورده سازد، من ثواب ده تومان را به خاطر خدا، به فلان بزرگ می بخشم، در این هیچ اشکالی وجود ندارد».[8]
در نگاه شیعه نیز، این نوع از نذر متسالم علیه است، و هیچ مخالفی نسبت به آن ذکر نشده است. از این رو در کتاب فقهی «وسيلة النجاة»، سخنی از جواز و عدم جواز آن ذکر نشده است، چرا که جواز آن امری مسلّم و قطعی است، و فقط به نحوه ی صرف کردن این نوع از نذر، سخن گفته است، چنان که آمده است:
«و أمّا لو نذر شيئاً للإمام أو بعض أولاد الأئمة، كما لو نذر شيئاً للأمير أو الحسين أو العبّاس (عليهم السّلام)، فالظاهر أنّ المراد صرفه في سبل الخير بقصد رجوع ثوابه إليهم، من غير فرق بين الصدقة على المساكين و إعانة الزائرين و غيرهما من وجوه الخير كبناء مسجد أو قنطرة و نحو ذلك»؛ (و اگر چیزی را برای امام یا بعضی از اولاد ائمه مانند امیر مؤمنان، امام حسین یا حضرت عباس علیهم السلام نذر کند، ظاهر از مُراد نذر کننده این است که نذرش صرف در راه های خیر شود، و ثوابش به آن امام هدیه شود. در کار خیر هم فرقی بین صدقه دادن به مساکین یا کمک به زائرین و یا بناء مسجد و یا ساخت محله و مانند آن نمی باشد).[9]
ثالثا: با نگاهی به سیره مسلمانان نیز به وضوح روشن می شود که این نوع از نذرها در میان آن ها وجود داشته است و آن ها نذرهایشان را برای خدا انجام می دادند، و ثواب آن را به اموات خویش هدیه می کردند، و لو اینکه نذرشان را در کنار قبور انجام بدهند، چنان که عزامی شافعی در کتابش می نویسد:
«هرکس که کار مسلمانان را، مورد مطالعه قرار می دهد در می يابد که ايشان از نذر و قربانی خويش براي مردگان غير از صدقه دادن برای ايشان و فرستادن ثوابش به آن ها قصدی ندارند، و اجماع اهل سنت بر اين مطلب است که صدقه دادن احیاء، برای مردگان مفید است و به ايشان می رسد؛ و روايات در اين زمينه صحیح و مشهور هستند».[10]
نتیجه
نذر کردن یک عمل عبادی است، که به اتّفاق فریقین، باید برای خداوند و تقرّب به او انجام شود و اگر برای غیر خدا نذر شود و همان جایگاه را اعمّ از الوهیت یا ربوبیت برای غیر خدا قائل باشد، یقینا دچار شرک شده است. گاهی ممکن است مسلمانی برای خداوند نذر کند و ثوابش را به اولیاء الهی و یا اموات اهداء کند، که این نوع نذر کردن، از نظر مسلمانان مشروع می باشد و ادله روایی و سیره نبوی بر مشروعیت آن دلالت دارد.
تا کنون هیچ نظری برای این مطلب درج نشده است.