نقدی جامع و مختصر بر دیدگاه وهابیان در تقسیم سه گانه «توحید»
سید مصطفی هاشمی
اقسام توحید نزد وهابیت
علمای وهابی توحید را به توحید در الوهیت، ربوبیت و اسماء و صفات تقسیم می کنند و در تعریف هر کدام از اقسام می نویسند: «توحید در ربوبیت یعنی خلقت، مالکیت و تدبیر را منحصر در خدا بداند. توحید در الوهیت یعنی فقط خدا را عبادت کند. توحید اسماء و صفات یعنی هر آنچه از اسماء و صفات که در کتاب و سنت وارد شده را برای خداوند ثابت بدانی و هر چه که از او نفی شده را از او سلب کنی؛ بدون تحریف، تعطیل، تکییف و یا تمثیل».[1] این تقسیم دارای اشکالات ذیل است:
نقد اول: تقسیم بر خلاف مبنا
برتری فهم سلف بر خلف و ادعای تبعیت از سلف شعاری است که وهابی ها با آن گوش فلک را کر کرده اند و این فرقه همواره بر دیگران اشکال می کنند که سلف امت، مثل شما نگفته و مثل شما عمل نکرده اند. همین اشکال در این نوع تقسیم به خود آنان وارد است؛[2] چرا که برای این تقسیم بندی نه در آیات کتاب خدا، نه در سنت پیامبر(صلی الله علیه واله وسلم)، نه در اقوال صحابه، نه در اقوال تابعین، نه در اقوال تابعین تابعین، نه در اقوال احمد بن حنبل و نه در هیچ یک از کتب عقاید اهل سنت، اثری مشاهد نمی شود؛ تا اينكه در قرن هشتم هجری توسط ابن تیمیه اختراع گردید[3] و این بدعت پایه گذاری شد؛ اما واقعيت آن است که اگر جن و انس جمع شوند، تا این تقسیم را نزد احدی از قدما اثبات کنند، نخواهند توانست.[4]
نقد دوم: تداخل اقسام
این تقسیم دچار اشکال تداخل اقسام است؛ چرا که صفت ربوبیت و الوهیت، از جمله صفات و اسمای الهی است که در قرآن و سنت وارد شده و تنها باید بر خداوند حمل شود. در واقع دو قسم مذکور، در عین حال که در تقسیم وهابیان در عرض توحید اسماء و صفات وارد شده است، در ضمن توحید اسماء و صفات نیز داخل شده و این نقص بر تقسیم شمرده می شود.[5]
نقد سوم: عدم مانعیت
مشکل دیگر تقسیم مذکور، مانع اغیار نبودن آن است؛ زیرا اگر کسی اسماء و صفات الهی را به تاویل ببرد و به توحید اسماء و صفات خلل وارد کند، از طرف وهابی ها متهم به شرک نمی شود. در حالی که طبق تقسیمی که آنان از توحید ارائه می دهند، اگر کسی اسماء و صفات را آن گونه که در قرآن و سنت وارد شده بر ظاهرشان حمل نکند، توحید اسماء و صفات را نقض کرده و باید مشرک خوانده شود؛ ولی چنین کسی نیز نزد وهابیان موحد است. بنابراین تقسیم مانع اغیار نمی باشد.
نقد چهارم: عدم جامعیت
در تقسیم مذکور، هرچند به توحید در الوهیت و ربوبیت اشاره شده اما ناقص است و به دیگر اقسام توحید، مثل توحید در ذات خداوند، اطاعت، استعانت، محبت، حاکمیت اشاره ای نشده است.[6] البته ممکن است گفته شود، تمام این اقسام در توحید ربوبی یا در توحید الوهی قرار میگیرد؛ در این صورت اشکال دیگری مطرح می شود که آیا می توان از کلمه رب یا اله، این معانی را قصد کرد؟
نقد پنجم: عدم تطابق عناوین بر معانی
در این تقسیم از عناوینی استفاده شده که دلالتی بر معانی مقصود ندارد. در ادامه به دو مورد اشاره می شود.
الف: عدم تطابق رب بر خلق
توحید ربوبیت را به خلقت، مالکیت و تدبیر تفسیر کرده اند در حالی که ربوبیت و خلقت، مستقل از دیگری و دارای معنای متفاوت می باشند. چنانچه ابن کثیر در تفسیر القران العظیم، معنای خلقت را در تعریف «رب» وارد نکرده است. وی می نویسد: «و الرب هو المالك المتصرف: رب به معنای مالک متصرف است».[7]
و اما كلمه خلق اگرچه دربردارنده معنای تقدیر است، (چنانکه در لسان العرب آمده است: «و أَصل الخلق التقدير» یعنی معنای اصلی خلق، تقدیر است)،[8] ولی تقدیری که در خلقت وجود دارد، متفاوت از تقدیری است که در ربوبیت وجود دارد؛ چرا که خلقت ناظر به تقدیر در حین احداث، و ربوبیت ناظر به تقدیر برای ابقاء می باشد و بر این اساس خلقت معنایی متفاوت از ربوبیت دارد و آنرا باید به ابداع و ایجاد معنا کرد.[9]
اما در تقسیم وهابیت، معنای خالقیت در ضمن معنای ربوبیت بیان شده است؛ در واقع باید گفت، همین اشتباه، منشأ تحلیل نادرست از وضعیت مشرکان در عصر انبیا بوده و اعتراف آنان بر خالقیت الله به توحید در ربوبیت تفسیر شده؛ در حالی که این اعتراف تنها اقرار به خالقیت الله است؛ نه توحید در ربوبیت.
ب: عدم تطابق اله بر معبود
همین اشکال در توحید الوهی نیز قابل طرح است؛ چراکه معنای اله مترادف معنای عبودیت نیست. در واقع تفسير «اله» به معبود، تفسير به لازمِ معناست. علّت اين تفسير هم اين است كه «اله» حقيقی و آلهه دروغين در ميان مِلَل مختلف مورد پرستش بوده و هستند؛ لذا اینطور تصوّر شده كه اله به معنای معبود است؛ ولی معنای اصطلاحی معبود بودن، غير از الوهيّت است؛ چون عبادت يعنی خضوع عملی و قولی برای موجودی، با اعتقاد به الوهيّت او. معنای الوهيّت نیز يعنی، موجودی كه در كار خود به طور مطلق مستقل باشد؛ بنابراين، خضوع و خشوع برای كسی يا چيزی بدون اعتقاد به الوهيّت وی، عبادت نيست.[10]
برای مطالعه بیشتر در این موضوع به مقالات زیر مراجعه شود:
اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن (https://www.alwahabiyah.com/fa/Articleview/1448/)
توحید و شرک از دیدگاه ابن تیمیه (https://www.alwahabiyah.com/fa/Articleview/1963/)
بررسی دیدگاه سلفیان در تقسیم توحید (https://www.alwahabiyah.com/fa/Articleview/1967/)
تا کنون هیچ نظری برای این مطلب درج نشده است.