آیین رحمت - معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی

توكّل مانند ساير فضايل اخلاقى، اسباب و سرچشمه هاى متعدّدى دارد. ولى مى توان گفت عمده ترين اسباب توكّل، ايمان و يقين به ذات پاك خدا و صفات جمال و جلال اوست.

توكّل مانند ساير فضايل اخلاقى، اسباب و سرچشمه هاى متعدّدى دارد. ولى مى توان گفت عمده ترين اسباب توكّل، ايمان و يقين به ذات پاك خدا و صفات جمال و جلال اوست.

هنگامى كه انسان در عمق وجود خود به قدرت و علم بی کران الهی باور داشته باشد و در جهان هستى، همه چيز و همه كس را محتاج او ببیند و روح و دل خويش را در گروی اين امر بداند و جهان را صحنه الطاف خداوند ببيند، به يقين به او توكّل مى كند و خودش را به او مى سپارد. چنین انسانی در كاستى ها و مشكلات به دامان لطف او چنگ مى زند و پيروزى نهايى را - پس از به كارگيرى تلاش هاى خود - از خدا مى خواهد. به تعبير ديگر توكّل ميوه درخت «توحيد افعالى» است.

در آيات قرآن و احاديث اسلامى نيز مكرّر به اين مسأله اشاره شده است. در هفت آيه[1] از قرآن مجيد، عبارت «وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ؛ و مؤمنان، تنها بر خداوند بايد توكّل كنند»، آمده است. اين تعبير مكرّر به خوبى رابطه ميان ايمان و توكّل را آشكار مى سازد. امام اميرمؤمنان على عليه السّلام نيز مى فرمايد: «التَّوَكُّلُ مِنْ قُوَّةِ الْيَقِينِ؛[2] توكّل زاييده قوّت و يقين است». نیز آن حضرت در تعبير ديگرى مى فرمايد: «أَقْوَى النَّاسِ إِيمَاناً أَكْثَرُهُمْ تَوَكُّلاً عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَه‏؛[3] آن كس كه ايمانش قوی تر است توكّلش بر خداوند سبحان بيشتر خواهد بود».

در حديثى از اصبغ بن نباته از اميرمؤمنان على عليه السّلام مى خوانيم كه در سجده چنين مى فرمود: «وَ أَتوَكَّلُ عَلَيْكَ‏ تَوكُّلَ‏ مَنْ‏ يَعْلَمُ‏ أَنَّكَ‏ عَلَى‏ كُلِ‏ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ؛[4] بر تو توكّل مى كنم، توكّل كسى كه مى داند تو بر هر چيز توانا هستى». اين نكته قابل توجّه است كه معمولا افراد ترسو اهل توكّل نيستند؛ چرا كه توكّل، ظلمت ترس و جُبن را از روح و جان انسان برطرف مى سازد. اگر بخواهیم به ریشه های این مسأله بپردازیم باز به همان مسأله يقين و ايمان قوى مى رسيم؛ زيرا هر قدر ايمان قوى تر شود، ترس و جبن از انسان دورتر مى گردد.[5]

پیوستگی «توکّل» و «یقین» ارتباطی دو سویه است. یقین هم سرچشمه توکّل است و هم با آن تقویت می گردد. در حدیثی ابوبصیر از امام صادق عليه السّلام نقل می کند که آن حضرت فرمود: «لَيْسَ شَيْ‏ءٌ إِلَّا وَ لَهُ حَدٌّ؛ هیچ چیزی وجود ندارد، مگر اینکه حدَی داشته باشد». ابوبصیر می گوید به امام عرض کردم حدّ توکّل چیست؟ حضرت این گونه بیان کرد: «الْيَقِينُ؛ يقين». ابوبصیر به سؤال خود ادامه می دهد و می گوید: حدّ يقين چيست‌؟ حضرت می فرماید: «أَلَّا تَخَافَ مَعَ اللَّهِ شَيْئاً؛[6] اینکه غير از خداوند از هيچ چيز ترس و وحشت به خود راه ندهی».[7]

منبع:

1. اخلاق در قرآن

2. چهل حدیث اخلاقی