پاسخ اجمالی:
در ميان صفات نكوهيده و رذايل اخلاقى كمتر صفتى به اندازه «بُخل» مشكل آفرين هست و پيامدهاى سوء دارد. در روايات اسلامى اشاره هايى به این مسأله شده است، كه در ادامه چند مورد از آنها را از نظر می گذرانیم:
۱. اگرچه شخص بخيل در حفظ اموال خود مى كوشد، ولى بيش از آن آبروى خود را از دست مى دهد. امير المؤمنين على (ع) مى فرمايند: «الْبَخِيلُ يَسْمَحُ مِنْ عِرْضِهِ بِأَكْثَرَ مِمَّا أَمْسَكَ مِنْ عَرَضِه؛ بخيل بيش از آنچه كه از متاع دنيا براى خود نگهدارى مى كند، از عرض و آبروى خود مى بخشد».
۲. شخص بخيل زود دوستانش را از دست مى دهد و در زندگى در برابر انبوه مشكلات غريب و تنها مى ماند. امير مؤمنان على (ع) در اين رابطه مى فرمايند: «لَيْسَ لِبَخِيلٍ حَبِيبٌ؛ بخيل يار و دوست ندارد».
3. بُخل موجب بدنامى و سوء شهرت و لعن و نفرين مردم مى شود. اميرمؤمنان على (ع) فرمود: «بِالْبُخل تَكْثُرُ الْمَسَبَّةُ؛ به خاطر بُخل بدگويى و دشنام مردم زياد مى شود».
پاسخ تفصیلی:
در ميان صفات نكوهيده و رذايل اخلاقى كمتر صفتى به اندازه «بُخل» مشكل آفرين بوده و هست و پيامدهاى سوء داشته و دارد. در روايات اسلامى اشاره هايى به این مسأله شده است، كه در ادامه چند مورد از آنها را از نظر می گذرانیم:
۱. اگرچه شخص بخيل در حفظ اموال خود مى كوشد، ولى بيش از آن آبروى خود را از دست مى دهد. امير المؤمنين على عليه السّلام مى فرمايند: «الْبَخِيلُ يَسْمَحُ مِنْ عِرْضِهِ بِأَكْثَرَ مِمَّا أَمْسَكَ مِنْ عَرَضِه؛[1] بخيل بيش از آنچه كه از متاع دنيا براى خود نگهدارى مى كند، از عرض و آبروى خود مى بخشد».
۲. شخص بخيل زود دوستانش را از دست مى دهد و در زندگى در برابر انبوه مشكلات غريب و تنها مى ماند. امير مؤمنان على عليه السّلام در اين رابطه مى فرمايند: «لَيْسَ لِبَخِيلٍ حَبِيبٌ؛[2] بخيل يار و دوست ندارد». اگر بخيل زمان كوتاهى دوستانى داشته باشد، «بُخل» او سبب ذلّت دوستان و عزّت دشمنانش مى شود. همان گونه كه از امام على عليه السّلام نقل شده است: «الْبُخل يُذِلُّ مُصَاحِبَهُ وَ يُعِزُّ مُجَانِبَهُ؛[3] بُخل، همراه و همنشینِ خود را خوار می کند و کسی را که از آن دوری می گزیند عزت می بخشد».
۳. شخص بخيل زندگى فقيرانه اى دارد. زيرا هنگامى كه «بُخل» انسان شدت مى يابد، نسبت به خويشتن هم بخيل مى شود و آسايش زندگى اش از بين مى رود. این از آن روست که او هميشه در فكر حفظ اموال خويش و افزودن به آنهاست. گاهى نيز گرفتار حالات روانى زشت و سوء ظنّ هاى شديد به اطرافيان خود مى شود. مثلا مى پندارد كه مردم چشم طمع در اموال او دوخته اند و با حسادت و عداوت به او مى نگرند! احاديث اسلامى اشارات ظریفی به اين مسئله دارند از جمله در حديثى اميرمؤمنان على عليه السّلام مى فرمايد: «عَجِبْتُ لِلْبَخِيلِ يَسْتَعْجِلُ الْفَقْرَ الَّذِي مِنْهُ هَرَبَ وَ يَفُوتُهُ الْغِنَى الَّذِي إِيَّاهُ طَلَبَ فَيَعِيشُ فِي الدُّنْيَا عَيْشَ الْفُقَرَاءِ وَ يُحَاسَبُ فِي الْآخِرَةِ حِسَابَ الْأَغْنِيَاءِ؛[4] از بخيل بدبخت در شگفتم. به سرعت سوى فقر پيش مى رود كه از آن مى گريزد و غنا و بى نيازى را كه مى طلبد از دست مى دهد. در دنيا فقيرانه زندگى مى كند و در آخرت بايد حساب اغنيا را بپردازد». چنين فردى با سلب راحتى و آرامش خود تنها به انباشته كردن اموال مى پردازد و از اين طريق ثروت هاى زيادى را مال خود مى سازد. در حديث ديگرى از رسول خدا صلّى الله عليه و آله نقل شده است که فرمود: «أَقَلُّ النَّاسِ رَاحَةً الْبَخِيلُ؛[5] آرامش و آسايش بخيل از تمام مردم كمتر است».
۴. بُخل موجب بدنامى و سوء شهرت و لعن و نفرين مردم مى شود. اميرمؤمنان على عليه السّلام فرمود: «بِالْبُخل تَكْثُرُ الْمَسَبَّةُ؛[6] به خاطر بُخل بدگويى و دشنام مردم زياد مى شود».
۵. بُخل جامع بسيارى از اخلاق رذيله و صفات نكوهيده است و بسيارى از رذايل اخلاقى از آن نشأت مى گيرد. رذایلی مانند سوء ظن، حسد، ترس، جبن، از دست دادن اخلاص نيّت و صفاى باطن و گرفتارى در چنگال قساوت قلب. حضرت على عليه السّلام در اين زمينه مى فرمايند: «الْبُخل جَامِعٌ لِمَسَاوِئِ الْعُيُوبِ وَ هُوَ زِمَامٌ يُقَادُ بِهِ إِلَى كُلِّ سُوءٍ؛[7] بُخل جامع تمام عيب ها و زمامى است كه انسان را به هر بدى مى كشد».
۶. انسان بخيل هميشه زحمت مى كشد و ثمره كارش را وارثانش مى برند. او در دنيا بر خود سخت مى گيرد و در آخرت نيز گرفتاری اش به خاطر اندوختن اموال فراوان زياد است. حضرت على عليه السّلام مى فرمايند: «الْبَخِيلُ خَازِنٌ لِوَرَثَتِه؛[8] بخيل خزانه دار ورثه خويش است». آن وارثانى كه گاه يك درهم از اموال او را برايش انفاق نمى كنند.[9]
روشن است كه انباشته شدن اموال در خزانه، به معناى خارج شدن آنها از چرخه توليد است و اين عمل ركود اقتصادى جامعه را به دنبال خواهد داشت چنانكه اميرمؤمنان عليه السّلام در حديث پرمعناى ديگرى مى فرمايد: «آفَةُ الِاقْتِصَادِ الْبُخلُ؛[10] بُخل آفت اقتصاد است». شايد اين سخن پيامبر اكرم صلّى الله عليه و آله كه فرمود: «أَيُّ دَاءٍ أَدْوَأُ مِنَ الْبُخل؛[11] چه دردى بدتر از بُخل؟» اشاره به همين نكته باشد، كه بُخل عامل ا صلّى ركود اقتصادى است و در پى آن، فقر و بيچارگى توده عظيمى از مردم جامعه را در كام خود فرو مى برد.[12]
منابع:
1. اخلاق در قرآن
2. دائرة المعارف فقه مقارن
تا کنون هیچ نظری برای این مطلب درج نشده است.