آیین رحمت - معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی

بزرگان اخلاق گفته اند: اساس تكبّر اين است كه انسان از اينكه خود را برتر از ديگرى ببيند، احساس آرامش كند. بنابراين تكبّر از سه عنصر تشكيل مى شود: نخست اينكه شخص براى خود مقامى قائل شود؛ ديگر اينكه براى ديگرى نيز مقامى قائل شود و در مرحله سوم مقام خود را برتر از آن دیگری ببیند و از این اتفاق احساس خوشحالى و آرامش كند. از همين رو گفته اند که تكبّر یا خودبرتربينى با عُجب یا خود بزرگ بينى تفاوت دارد.

بزرگان اخلاق گفته اند: اساس تكبّر اين است كه انسان از اينكه خود را برتر از ديگرى ببيند، احساس آرامش كند. بنابراين تكبّر از سه عنصر تشكيل مى شود: نخست اينكه شخص براى خود مقامى قائل شود؛ ديگر اينكه براى ديگرى نيز مقامى قائل شود و در مرحله سوم مقام خود را برتر از آن دیگری ببیند و از این اتفاق احساس خوشحالى و آرامش كند. از همين رو گفته اند که تكبّر یا خودبرتربينى با عُجب یا خود بزرگ بينى تفاوت دارد. در عُجب هيچ گونه مقايسه اى با ديگرى نمى شود؛ بلكه انسان به خاطر علم يا ثروت يا قدرت و يا حتّى عبادت، خود را بزرگ مى بيند. ولى در تكبّر حتما خود را با ديگرى مقايسه مى كند و برتر از او مى بيند.

واژه «كبر و تكبّر» گاه به آن حالت نفسانى كه مورد توضیح قرار گرفت اطلاق می شود و گاه به عمل يا حركتى كه ناشى از آن است. مثلا شخص چنان مى نشيند يا راه مى رود و سخن مى گويد كه نشان مى دهد خود را برتر از همه اطرافيانش مى بيند. اين اعمال و حركات را نيز تكبّر مى نامند كه ريشه اصلی اش همان حالت باطنى و درونى است.

نشانه هاى تكبّر بسيار زياد است؛ از جمله اينكه افراد متكبّر انتظارات زيادى از مردم دارند: انتظار دارند ديگران به آنها سلام كنند؛ كسى پيش از آنها وارد مجلس نشود؛ هميشه در صدر مجلس جاى گيرند؛ مردم در برابر آنها كوچكى كنند؛ كسى از آنان انتقاد نكند و حتّى پند و اندرز نگويد؛ همه براى آنها امتيازى قائل شوند و حريمى نگه دارند؛ مردم در برابر آنها دست به سينه باشند و هميشه از عظمت آنان سخن بگويند. بديهى است ظهور و بروز اين حالات تابع درجه شدّت و ضعف تكبّر است. در بعضى همه اين نشانه ها ظاهر مى شود و در بعضى، قسمتى از اينها.[1]

منبع: اخلاق در قرآن