منظور از شهوت رانی و شهوت پرستی؟ / نگاه قرآن به مقوله ی شهوت رانی / نکوهش شهوت پرستى در روايات اسلامى / پيامدهاى شهوت پرستى در كلام اميرمؤمنان على عليه السّلام / آثار زيان بار شهوت پرستى / غریزه جنسی و عوامل و اسباب انحراف آن به شهوت پرستى / راه هاى درمان شهوت پرستى / عفّت؛ فضيلت بزرگ اخلاقى / عفّت در مضامین قرآنی / عفّت در روايات اسلامى / انسان غيرتمند، همیشه عفیف است و عمل منافى عفّت انجام نمى دهد / راه هاى پيشگيرى از بى عفّتى
معاد به معنای بازگشت و در اصطلاح به رستاخیز و مرجع هر چیزی گفته می شود و قلمرو مباحث معاد انسان از قبض روح تا بهشت و جهنم و مسئله رجعت گستردگی دارد. تبیین این قلمرو از احضار و قبض روح آغاز می شود و در ضمن آن مباحث اجل حتمی و معلق و ماهیت مرگ که انتقال از دنیا به آخرت است بیان شده است. پرده برداری از سَکَرات مرگ و آشنایی با عوامل ترس از مرگ، حال مومنان و ظالمان در حین مرگ را بازگو می کند. برزخ مرتبه دیگری از معاد است که اموری همچون سؤال و جواب قبر، عذاب قبر، تجسم اعمال و توجه به حیات شهیدان، نعمت و عذاب برزخی از مهم ترین موضوعات بیان شده در آن است. مرحله دیگر روز قیامت است. بخش قابل توجهی از آیات قرآن کریم به بحث از معاد اختصاص یافته و استاد مکارم در آثار تفسیری و دیگر پژوهش های مرتبط، بدان توجه نموده است. ایشان معتقد است عقیده به معاد علاوه بر ابعاد معرفتی دارای آثار و کارکردهای تربیتی و اجتماعی نیز هست.
دنیاشناسی یکی از محورهای مهم جهان بینی است که در کنار آخرت شناسی، نوع نگرش افراد را تغییر می دهد. استاد مکارم شیرازی نیز در این زمینه مباحث مفصلی بیان کرده و به تبیین حقیقت دنیا و دلایل مذمومیت و ممدوحیت دنیا پرداخته است. ماهیت دنیا، سرای عبور به آخرت است. لذا مذمتی متوجه دنیا به سبب بدی خود دنیا نیست؛ چون این نشئه محل اکتساب، سازندگی و تلاش است و بدون ورود در این دنیا انسان نمی تواند به کمال و سعادت ابدی نائل گردد؛ بلکه مذمت دنیا به دلیل برخورد ما با دنیا است که اگر سبب علاقه و دلبستگی گردد این رویکرد با هدف از آفرینش هستی و انسان مغایر است و دنیا به جای اینکه دارالتجارة باشد او را از مسیر دور کرده و وسیله ای برای فراموشی خدا می گردد.
مبانی تفسیری متون دینی در حوزه طبیعت شناسی در چهار حوزه نگرش به طبیعت به مثابه مخلوق و نشانه الهی، واقع نمایی متون دینی در تبیین طبیعت، لزوم بهره گیری ضابطه مند از تجربه بشری در تفسیر متون دینی در حوزه طبیعت شناسی و وجود شگفتی ها و اعجازهای علمی در طبیعت شناسی متون دینی قابل طرح است. در تفسیر نمونه تلاش شده تا به تبیین آیات علمی قرآن با روش صحیح پرداخته شود و از این رهگذر، اعجاز علمی قرآن نیز ثابت گردد. با اعتقاد به اینكه قرآن كتاب هدایت و انسان سازی است و نه كتابی علمی، با توجه به معیارهای دقیق به تبیین این گونه آیات پرداخته شده است. در این مقاله بر اساس رویکردی علمی و به صورت گزارشی و منظومه وار و البته با محوریت تفسیر نمونه، به تبیین طبیعت شناسی پرداخته ایم.
جهان شناسی، یکی از مهم ترین معرفت هایی است که در آن درباره انواع و اقسام جهان و ماهیت آنها بحث و گفت وگو می شود. این موضوع در معارف اسلامی جایگاه ارزشمندی دارد و در قرآن و روایات اسلامی موارد زیادی وجود دارد که مشتمل بر معرفت و شناخت جهان است. بحث تقسیم عوالم به غیب و شهادت، ملک و ملکوت، از زمره این مباحث است. جهان شناسی در منظومه آیت الله العظمی مکارم قلمرو وسیعی دارد. وی با تبیین عوالم هستی در آثار تفسیری، دیده انسان را به عالم ملکوت گشوده و راه وصول بدان را پیش روی او امکان پذیر می نماید. در اندیشه ایشان، توجه به جهان شناسی از آیات قرآن به خوبی قابل استفاده و معرفت ساز است.
اهمیّت مقام امامت از دیدگاه آیت الله العظمی مکارم شیرازی تا بدانجاست که تمام پیامبران اولواالعزم داراى مقام امامت بودند و بر اساس حكمت الهی، بعد از پیامبران در هر عصر و زمانى، اوصیایی از سوى خدا براى هدایت انسانها وجود داشته، تا شرایع انبیا و ادیان الهى را از تحریف و تغییر حفظ كنند. این نوشتار درصدد است امامت و مهدویت (ولایت و امامت عامه و خاصه) در منظومه فکری حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مدظله العالی) را از میان آثار مکتوب معظّم له گزارش کند. برای پی بردن به دریچه های گوناگون موضوع امامت، لازم است با پرداختن به چیستی مفهوم امامت و ولایت، مباحث امامت عامه و خاصه به ویژه مهدویت از دیدگاه اسلام مورد بررسی قرار گیرد.
متفكران اسلامی به جهت ضرورت و اهمیت مسئله نبوت بخش زیادی از آثار خود را به این امر اختصاص داده اند. فلسفه خلقت چه به شكل عام و چه خاص، مبتنی بر اصل واقع گرایی، چه در حوزه هستی شناسی و چه در ساحت معرفت شناسی و انسان شناسی، مسئله ارتباط خداوند با انسان را به پیش می كشد. این ارتباط با سه گونه فطری، عقلی و وحیانی امكان پذیر است. انسان برای رسیدن به سعادت و كمال به هدایت وحیانی نیاز دارد. اینجاست كه مسئله نبوت و ضرورت دین مطرح می شود. مستندات معتبر تاریخی در كنار شواهد قطعی عقلی و نقلی از حضور انسانهایی به نام پیامبران در طول تاریخ حكایت دارد. به همین جهت متفكران دینی از این امر در آثار خود یاد كرده اند. حضرت استاد مكارم عمدتا ذیل مباحث قرآنی به این مهم پرداخته است. روح كلی مباحث ایشان در آثار متعدد یكسان بوده و فقط در برخی آثار با تفصیل بیشتر به این امر ورود كرده اند. عمده مطالب ناظر به نبوت عامه و خاصه در اثر وزین تفسیر نمونه و پیام قرآن آمده است. در شرح خطبه های حضرت امیر (ع) نیز ذیل خطبه های حضرت ناظر به نبوت، شرحی از سوی استاد صورت گرفته است.
در منظومه فکری حضرت آیت الله العظمی مکارم موضوع انسان شناسی از دو منظر مورد توجه بوده است: الف) از منظر فیزیولوژیکی: در این نگاه، آفرینش انسان و ساختار بدنی او، اندام ها و اعضای او مورد مطالعه قرار می گیرد، تا شگفتی ها و اسرار خلقت و نظم شگفت انگیزی که درساختمان بدنی او وجود دارد، کشف شود و انسان بتواند از نعمت های فراوانی که نیازمندی های زندگی او را تأمین می کند، آگاهی یابد و در برابر آن شکر گزار آفریننده خویش باشد. این نگاه از مطالعات انسان شناسانه که در پی بررسی مظاهر نظم در جهان هستی و دستگاه های مختلف مؤثر در آن است، در مباحث اعتقادی و در براهین توحید و اثبات خداوند و ذیل برهان نظم مورد بررسی قرار گرفته است. ب) از منظر دینی: نگاه دیگر در مطالعات انسان شناسی، بررسی و مطالعه انسان، ابعاد و شئون گوناگون زندگی و قابلیت ها و استعدادهای او در جهت رسیدن به سعادت و کمال است، که موضوع مقاله نیز هست. این نگاه، ذیل مباحث اخلاق در بحث خود شناسی و خداشناسی و در بیان مفاهیم اخلاقی و معیار فضیلت و رذیلت بودن آنها، طرح شده است. همچنین در بحث از رهبران و راهنمایان که قانون گذاران جامعه هستند، در معیار قانون گذاری، یک انسان شناسی دقیق معرفی شده که همه نیازها، غرایز و احساسات و ... را مورد بررسی و مطالعه قرار دهد. افزون بر موارد یاد شده در مواضع بسیاری به تناسب آیات و روایات و در تحلیل و تفسیر آنها این موضوع مورد توجه و مناقشه و بررسی قرار گرفته است. به طور کلی در منظومه فکری حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، در همه سرفصل هایی که در بحث ضرورت انسان شناسی در حوزه معارف دینی مطرح بود، به طرح و بیان مباحث انسان شناسی پرداخته شده است.
آیت الله العظمی مکارم شیرازی، به عنوان فقیه، همانند فقهای سلف، در علوم پیرامون حدیث، دارای مبنا و نظریه هستند و در برخی کتب، چه از لحاظ محتوای حدیث و چه بحث های علوم حدیثی، رویکردهای خود را به اختصار یا تفصیل بیان کرده اند. ایشان در کتاب های «دائرة المعارف فقه مقارن»، «پیام امام» (ترجمه و شرح نهج البلاغه)، «عرفان اسلامی» (شرح صحیفه سجادیه)، «منتخب الآثار من بحار الانوار» و دیگر کتاب ها و مقالات در موضوعات مرتبط با احادیث، مطالب خود را تشریح نموده اند. ایشان در علم الحدیث، منظور از این علم را آشنایى با ادبیات و لحن روایات، شأن ورود احادیث، شرایط زمانى و مكانى، ویژگی هاى راوى حدیث و شناخت آن دسته از روایات و احادیثى می داند كه مربوط به احكام و معارف دین است. وی علم حدیث را به منزله تفسیر نسبت به قرآن می داند كه به واسطه آن مى توان حدیث را از غیر حدیث و ناسخ را از منسوخ و محكم را از متشابه تشخیص داد. همچنین آگاهی از تعبیرات خاصّ معصومین و مصطلحات كلماتشان، با تتبّع در احادیث آن بزرگواران حاصل مى شود (هرچند مدوّن نشده باشد). بنابراین، در طریق استنباط حكم شرعى فرعى، وجود این علم را براى مجتهد ضرورى و لازم می دانند. از این رو ضرورت آگاهى بر این علم جهت تحصیل اجتهاد، مورد تأكید معظم له و جمع کثیری از علماى اسلام است.
وحی در اندیشه آیت الله العظمی مکارم یکی از منابع معرفتی است که در تمام کتب آسمانی بدان اشاره شده و پیروان ادیان آسمانی آن را مهم ترین منبع معرفت بر می شمردند. وحی با تکیه بر علم بی پایان الهی هدایت بندگان را نشانه گرفته و آنچه را مورد نیاز انسان ها در مسیر پیمودن تکامل و سعادت است به وسیله پیامبران ابلاغ کرده است. وحی حقیقتی اسرار آمیز دارد و خارج از ادراک بشر است، اما با این وجود اندیشمندان کوشیده اند دیدگاه های خود را از منظر فلسفه و روان شناسی ارئه نمایند. وحی بر پیامبر اسلام (ص) در قالب قرآن تجلی یافت و مسائل مختلفی همچون کیفیت نزول و تحریف ناپذیری و اعجاز گونه بودن آن و برخی مسائل دلالی قرآن نظیر محکم و متشابه، نسخ یا حروف مقطعه را در خود جای داده است.
