آیین رحمت - معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی

در احاديث اسلامى نكوهش از اين رذيله اخلاقى بازتاب گسترده اى دارد از جمله: رسول خدا (ص) در سفارشی به على (ع) مى فرمايد: «يَا عَلِيُّ لَا تُشَاوِرْ جَبَاناً فَإِنَّهُ يُضَيِّقُ عَلَيْكَ الْمَخْرَجَ؛ اى على [در كارهايت] با انسان ترسو مشورت مكن چراكه راه برون رفت از مشكلات را بر تو تنگ مى كند». اميرمؤمنان على عليه السّلام در سخنى جامع مى فرمايد: «لَا يُقِيمُ أَمْرَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِلَّا مَنْ لَا يُصَانِعُ وَ لَا يُضَارِعُ وَ لَا يَتَّبِعُ الْمَطَامِعَ‏؛ فرمان هاى الهى را بر پا نمى دارد، مگر كسى كه اهل سازش نباشد و در برابر ديگران زبونى نكند و به دنبال طمع ها نرود».

در احاديث اسلامى نكوهش از اين رذيله اخلاقى بازتاب گسترده اى دارد از جمله: رسول خدا صلّى الله عليه و آله در سفارشی به على عليه السّلام مى فرمايد: «يَا عَلِيُّ لَا تُشَاوِرْ جَبَاناً فَإِنَّهُ يُضَيِّقُ عَلَيْكَ الْمَخْرَجَ؛[1] اى على [در كارهايت] با انسان ترسو مشورت مكن چراكه راه برون رفت از مشكلات را بر تو تنگ مى كند».

به عنوان مثال، يکی از مشکلات همیشگی بشر «مشکلات اقتصادی» است، و راه برون رفت از آن، «اصلاحات اقتصادی» است. اصلاحات اقتصادى و پيمودن راه رشد و توسعه و اجراى همه جانبه آن، نياز به «شجاعت و قاطعيت» دارد. نمى توان سكان رشد و توسعه را به دست افراد زبون و ترسو سپرد. اجراى با قدرت و قوّت برنامه ها و ايستادگى در برابر عوامل بازدارنده، شرط اساسى اين راهبرد است.

اميرمؤمنان على عليه السّلام در سخنى جامع مى فرمايد: «لَا يُقِيمُ أَمْرَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِلَّا مَنْ لَا يُصَانِعُ وَ لَا يُضَارِعُ وَ لَا يَتَّبِعُ الْمَطَامِعَ‏؛[2] فرمان هاى الهى را بر پا نمى دارد، مگر كسى كه اهل سازش نباشد و در برابر ديگران زبونى نكند و به دنبال طمع ها نرود». افراد سازشكار، زبون و ترسو و غير وارسته براى جهش بزرگ و برنامه هاى توسعه و رشد و سازندگى شايستگى ندارند. چون اگر برنامه هاى توسعه، مشكلاتى را پديد آورد و يا سبب رنجش برخى از متنفّذان گردد يا قدرت هاى فرامنطقه اى را به چالش بكشد و يا جوّى بر ضدّ برنامه ريزان ايجاد كند، انسان هاى ترسو كنار مى كشند و جرأت ادامه كار تا حصول به نتيجه را ندارند.[3]

حضرت على عليه السّلام در سخنی دیگر و در بخشی از حکمت ۲۱ نهج البلاغه مى فرمايند: «قُرِنَتِ الْهَيْبَةُ بِالْخَيْبَةِ؛[4] ترس با نا اميدى و يأس مقرون است». كسانى است كه در دنيا بى جهت مى ترسند، از خيلى چيزها محروم اند، و همین ترس، باعث ذلّت و عقب افتادگى آنها می گردد. لذا همان حضرت در جایی دیگر تصریح می کند که: «الْجُبنُ مَنْقَصَةٌ؛[5] بزدلى كاستى است».[6]

امام باقر عليه السّلام در روایتی مى فرمايد: «لَا يَكُونُ الْمُؤْمِنُ جَبَاناً وَ لَا حَرِيصاً وَ لَا شَحِيحاً؛[7] انسان با ايمان نه ترسوست و نه حريص و نه بخيل». از اين تعبير به خوبى استفاده مى شود كه «ترس» و «حرص» و «بخل» با روح ايمان سازگار نيست، چراكه مؤمن، متّكى به خداست و آن كس كه چنين تكيه گاهى دارد، ترسى به خود راه نمى دهد.

در حديثی ديگر و از اميرمؤمنان على عليه السّلام مى خوانيم: «الْجُبنُ وَ الْحِرْصُ وَ الْبُخْلُ غَرَائِزُ سَوْءٍ يَجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ؛[8] ترس و حرص و بخل، صفات زشتى است كه در سوء ظن به خداوند سبحان خلاصه مى شود». اين حديث توضيح ديگرى است، بر آنچه در حديث بالا آمد، و ريشه اصلّى اين صفات رذيله را تبيين مى‏ كند.

شبیه به نکوهش نبوی پیشین از مشورت با انسان های ترسو، اميرمؤمنان على عليه السّلام نیز دوستان خود را از مشورت با افراد ترسو نهى مى كند؛ چراكه ترس آنها، از آفات مشورت است. آن حضرت مى فرمايد: «لَا تُشْرِكَنَّ فِي رَأْيِكَ جَبَاناً يُضَعِّفُكَ عَنْ الْأَمْرِ وَ يُعَظِّمُ عَلَيْكَ مَا لَيْسَ بِعَظِيمٍ؛[9] هرگز با انسان ترسو مشورت نكن، چراكه تو را از كارهاى مهم بازمى دارد، و موضوعات كوچك را در نظر تو بزرگ جلوه مى دهد». همين معنا در عهدنامه مالك اشتر به شكل ديگرى مطرح شده است. امام عليه السّلام مالك را از مشورت با بخيلان و ترسوها و حريصان نهى مى كند.[10]

اين موضوع به قدرى مهم است كه در حديثى از رسول خدا صلّى الله عليه و آله مى‏ خوانيم كه دستور مى داد افراد ترسو در جنگ هاى اسلامى شركت نكنند، مبادا مايه تضعيف روحيّه ديگران بشوند. ایشان مى فرمايد: «مَنْ أَحَسَّ مِنْ نَفْسِهِ جُبْناً فَلَا يَغْزُو؛[11] كسى كه در خود ترسى احساس مى‏ كند، در جنگ شركت نكند».

در نقل ديگرى، حضرت اميرمؤمنان عليه السّلام حديث پیش گفته را با صراحت بیشتری تبیین می کند: «لَا يَحِلُّ لِلْجَبَانِ أَنْ يَغْزُوَ لِأَنَّهُ يَنْهَزِمُ سَرِيعاً وَ لَكِنْ لِيَنْظُرَ مَا كَانَ يُرِيدُ أَنْ يَغْزُوَ بِهِ فَلْيُجَهِّزْ بِهِ غَيْرَهُ؛[12] جايز نيست افراد ترسو در جنگ شركت كنند، چراكه به سرعت فرار مى كنند و مايه تضعيف ديگران مى شوند، ولى لازم است سلاح و تجهيزات خود را در اختيار ديگران قرار دهند».[13]

منابع:

1. اخلاق در قرآن

2. دائرة المعارف فقه مقارن

3. گفتار معصومين