آیین رحمت - معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی

آثار مثبت و پیامدهای تعالی بخش توكّل فراوان اند؛ از جمله: ۱. نخستين اثر مثبتى كه در آنها به وجود مى آيد، مسئله اعتماد به نفس و ايستادگى و مقاومت در برابر مشكلات است. ۲. توكّل، بسيارى از صفات زشت و رذيله مانند حرص، حسد، دنياپرستى، بخل و تنگ نظرى را از انسان دور مى‏ کند. ۳. توكّل بر خداوند نور اميد را در دل انسان روشن می کند و به همین خاطر، توان و استعداد انسان شكوفا مى گردد و خستگى راه بر او چيره نمى شود و در همه حال احساس آرامش مى كند. ۴. توكّل بر خدا، هوش و قدرت تفكّر را نیز افزایش می دهد و روشن بينى خاصّى به انسان مى دهد. ۵. توكّل بر خدا آدمى را از وابستگى ها كه سرچشمه ذلّت و بردگى است، نجات می دهد.

آثار مثبت و پیامدهای تعالی بخش توكّل فراوان اند؛ از جمله:

۱. از آنجا كه متوكّلان كار خود را به خدا واگذار مى كنند، همان خداوندى كه قادر بر همه چيز و آگاه از همه چيز است و همه مشكلات براى او سهل و آسان است، نخستين اثر مثبتى كه در آنها به وجود مى آيد، مسئله اعتماد به نفس و ايستادگى و مقاومت در برابر مشكلات است. اگر كسى خود را در ميدانى در برابر دشمن تنها ببيند، هر قدر نيرومند و قوى باشد، بالأخره روحيّه و اعتماد به نفس خود را از دست مى دهد. ولى اگر احساس كند لشكر نيرومندى پشت سرش است، احساس توانايى و قدرت مى كند، هر چند خودش ضعيف باشد.

در احاديث اسلامى نيز به اين معنا اشاره شده است. در حديث مناجات گونه ای از اميرمؤمنان على عليه السّلام مى خوانيم: «كَيْفَ أَخَافُ وَ أَنْتَ أَمَلِي وَ كَيْفَ أُضَامُ وَ عَلَيْكَ مُتَّكَلِي‏؛[1] چگونه بترسم در حالى كه تو اميد منى و چگونه مقهور شوم در حالى كه تو تكيه گاه من مى باشى». در کلامی دیگر که از امام باقر علیه السّلام روایت شده نیز آمده است: «مَنْ تَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ، لَا يُغْلَبُ وَ مَنِ اعْتَصَمَ بِاللَّهِ، لَا يُهْزَمُ؛[2] كسى كه بر خدا توكّل كند مغلوب نمى شود و كسى كه به دامن لطفش چنگ زند شكست نمى خورد». آرى كسى كه بر خدا توكّل نمايد احساس غنا و بى نيازى و عزّت مى كند.[3]

۲. توكّل، بسيارى از صفات زشت و رذيله مانند حرص، حسد، دنياپرستى، بخل و تنگ نظرى را از انسان دور مى‏ کند چرا كه وقتى که قدرت مطلق خداوند تكيه گاه انسان باشد، جايى براى اين اوصاف رذيله وجود ندارد.

هنگامى كه انسان آيه ۳ سوره طلاق یعنی «وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ، فَهُوَ حَسْبُهُ؛ و هر كس بر خدا توكّل كند، كفايت امرش را مى كند» را زمزمه مى كند، خود را سرشار از موفّقيّت و بى نيازى و امكانات مى یابد. در بعضى از ادعيه نیز - مانند این دعای نقل شده از امام سجاد علیه السّلام - اشاره به این اثر توکّل آمده است: «اللَّهُمَّ أَغْنِنِي بِالْيَقِينِ وَ اكْفِنِي بِالتَّوَكُّلِ عَلَيْكَ؛[4] خداوندا مرا با يقين [به ذات پاكَت] بى نياز كن، و با توكّل بر خودت همه چيز مرا كفايت فرما».

۳. توكّل بر خداوند نور اميد را در دل انسان روشن می کند و به همین خاطر، توان و استعداد انسان شكوفا مى گردد و خستگى راه بر او چيره نمى شود و در همه حال احساس آرامش مى كند. اميرمؤمنان على عليه السّلام در سخن كوتاه و پرمعنايى مى فرمايد: «لَيْسَ لِمُتَوَكِّلٍ عَنَاءٌ؛[5] كسى كه توكّل بر خدا دارد، رنج و خستگى ندارد».

۴. توكّل بر خدا، هوش و قدرت تفكّر را نیز افزایش می دهد و روشن بينى خاصّى به انسان مى دهد. زيرا قطع نظر از بركات معنوى اين فضيلت اخلاقى، توكّل سبب مى شود كه انسان در برابر مشكلات دستپاچه و وحشت زده نشود و قدرت بر تصميم گيرى را حفظ كند و نزديك ترين راه درمان و حلّ مشكل را بيابد. از اين رو در حديثى از اميرمؤمنان على عليه السّلام مى خوانيم: «مَنْ تَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ أَضَاءَتْ لَهُ الشُّبُهَاتُ وَ كُفِيَ الْمَئُونَاتِ وَ أَمِنَ التَّبِعَاتِ؛[6] كسى كه بر خدا توكّل كند، تاريكى شبهات براى او روشن مى شود و اسباب پيروزى او فراهم مى گردد و از مشكلات رهايى مى يابد».[7]

۵. توكّل بر خدا آدمى را از وابستگى ها كه سرچشمه ذلّت و بردگى است، نجات می دهد. شخصى از امام علىّ بن موسى الرّضا عليه السّلام پرسيد: «مَا حَدُّ التَّوَكُّلِ؛ حدّ توكّل چيست؟». آن حضرت پاسخ داد: «أَنْ لَا تَخَافَ مَعَ اللَّهِ أَحَداً؛[8] اينكه با اتّکا به خدا از هيچ كس نترسى».[9]

منبع:

1. اخلاق در قرآن‏

2. انوار هدايت