آیین رحمت - معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی

از مجموع آنچه در آيات قرآن آمده، به خوبى استفاده مى شود كه قرآن مجيد «تكبّر» را مورد مذمّت و نقطه مقابل آن يعنى «تواضع» را با تعبيرات گوناگون مورد تمجيد قرار داده است. در آیه ۵۴ سوره مائده، سخن از گروهى از مؤمنان به ميان آمده كه مشمول فضل و عنايات الهى هستند؛ هم خدا را دوست مى دارند و هم محبوب پروردگارند. يكى از اوصاف بارز آنها اين است كه در برابر مؤمنان متواضع اند. در سوره فرقان، نخستين نشانِ «بندگان خاص خدا» همان تواضع است؛ تواضعى كه در تمام ذرّات وجودشان نفوذ كرده و حتّى در راه رفتن آنها آشكار است.

برای پاسخ به اين سؤال، به پيشگاه قرآن رو نموده و آيات مربوط به صفت تواضع را گلچين كرده، مورد بررسى قرار مى دهيم:

آیه ۵۴ سوره مائده: در این آیه، تواضع به عنوان یکی از ویژگی های مؤمنین معرفی می شود: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرينَ؛ اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هر كس از شما، از آيين خود بازگردد [به خدا زيانى نمى رساند] خداوند جمعيّتى را مى آورد كه آنها را دوست دارد و آنان [نيز] او را دوست دارند، در برابر مؤمنان متواضع، و در برابر كافران سرسخت و نيرومندند».

در این آیه سخن از گروهى از مؤمنان به ميان آمده كه مشمول فضل و عنايات الهى هستند؛ هم خدا را دوست مى دارند و هم محبوب پروردگارند. يكى از اوصاف بارز آنها اين است كه در برابر مؤمنان متواضع اند. این آیه دليل روشنى بر اهمّيّت تواضع و عظمت مقام متواضعين است. تواضعى كه از درونِ جانِ انسان برخيزد و براى احترام به مؤمنى از مؤمنان و بنده اى از بندگان خدا باشد.[1]

آیه ۶۳ سوره فرقان: اين آیه، تواضع را به عنوان یکی از برجسته ترین اوصاف اخلاقی بندگان خاص خدا برمی شمارد: «وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً؛ بندگان [خاص خداوند] رحمان، كسانى هستند كه با آرامش و بى تكبّر بر زمين راه مى روند و هنگامى كه جاهلان آنها را مخاطب سازند [و سخنان نابخردانه گويند] به آنها سلام مى گويند [و با بى اعتنايى و بزرگوارى مى گذرند]».

در این آیه، اشاره به اوصاف برجسته و فضائل اخلاقى گروهى از بندگان خاصّ خداست كه در طىّ آياتی از سوره فرقان، براى آنها ذكر شده است و جالب اينكه نخستينِ آنها همان صفت تواضع است. اين نشان مى دهد همان گونه كه «تكبّر» خطرناك ترين رذايل است، تواضع مهمترين يا از مهمترين فضائل مى باشد.

منظور از اینکه بندگان خاص خدا، بی تکبّر و با تواضع بر زمین قدم می زنند، فقط اشاره به نوع و شیوه راه رفتن آنان نیست. بلكه منظور نفى هرگونه كبر و خودخواهى است كه در تمام اعمال انسان و حتّى در كيفيّت راه رفتن كه ساده ترين كار است آشكار مى شود. زيرا ملكات اخلاقى هميشه خود را در لا به لاى گفتار و حركات انسان نشان مى دهند. تا آنجا كه در بسيارى از مواقع از چگونگى راه رفتن انسان مى توان به بسيارى از صفات اخلاقى او راه برد. بندگان خاص خدا، نخستين نشانِ شان همان تواضع است؛ تواضعى كه در تمام ذرّات وجودشان نفوذ كرده و حتّى در راه رفتن آنها آشكار است.[2]

آیه ۲۱۵ سوره شعراء: در این آیه پیامبر اکرم صلی لله علیه و آله مورد خطاب قرار گرفته و توصیه به تواضع شده است: «وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ؛ و بال و پر خود را براى مؤمنانى كه از تو پيروى مى كنند بگستر».

در این آیه خداوند روى سخن را به پيامبر صلّى الله عليه و آله كرده مى فرمايد: «بال و پر خود را براى مؤمنانى كه از تو پيروى مى‏كنند پايين بياور و تواضع و محبّت كن». تعبیر «وَ اخْفِضْ جَناحَكَ» كنايه از تواضع آميخته با محبّت است. همان گونه كه پرندگان هرگاه مى خواهند به جوجه هاى خود اظهار محبّت كنند بال و پر خود مى گسترانند و آنها را زير بال و پر مى گيرند تا هم در برابر حوادث احتمالى مصون بمانند و هم از تشتّت و پراكندگى حفظ شوند، پيامبر اسلام صلّى الله عليه و آله نيز مأمور بود بدين گونه مؤمنان را زير بال و پر خود بگيرد. اين تعبير بسيار ظريف و پر معنى، نكات مختلفى را در عبارت كوتاهى جمع كرده است. جايى كه پيامبر مأمور به تواضع آميخته با محبّت در برابر مؤمنان باشد، تكليف افراد امّت روشن است چراكه پيغمبر سرمشق و الگو و «اسوه» براى همه امّت است.[3]

از مجموع آنچه در آيات فوق آمده، به خوبى استفاده مى شود كه قرآن مجيد نه تنها «تكبّر و استكبار» را مورد مذمّت قرار داده، بلكه نقطه مقابل آن يعنى «تواضع و فروتنى» را با تعبيرات گوناگون مورد تمجيد قرار داده است.[4]

منبع: اخلاق در قرآن