آیین رحمت - معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی

درباره ثمرات و آثار مثبت تواضع روايات فراوانى از معصومين به ما رسيده است؛ در حديثى از امام اميرالمؤمنين (ع) مى خوانيم: «ثَمَرَةُ التَّوَاضُعِ، الَمحَبَّةُ؛ ميوه درخت تواضع محبّت است‏». در حديث ديگرى از رسول خدا (ص) مى خوانيم: «إِنَّ التَّوَاضُعَ لايَزِيدُ الْعَبْدَ إِلَّا رِفْعَةً، فَتَوَاضَعُوا يَرْفَعْكُمُ اللَّهُ؛ تواضع جز بزرگى بر انسان نمى افزايد، پس تواضع كنيد تا خداوند شما را بلند مقام سازد». از احاديث اسلامى استفاده مى شود كه تواضع شرط قبولى عبادات و طاعات است: «لَيْسَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِبَادَةٌ يَقْبَلُهَا وَ يَرْضَاهَا إِلَّا وَ بَابُهَا التَّوَاضُعُ». حضرت عیسی مسیح (ع) فرمود: «به وسيله تواضع، مزرعه علم و دانش آباد مى شود، نه با تكبّر، همان گونه كه زراعت در زمين نرم و هموار مى رويد نه بر روى كوه».

درباره ثمرات و آثار مثبت تواضع روايات فراوانى از معصومين به ما رسيده است؛ در حديثى از امام اميرالمؤمنين عليه السّلام مى خوانيم: «ثَمَرَةُ التَّوَاضُعِ، الَمحَبَّةُ؛[1] ميوه درخت تواضع، محبّت است‏».

در حديث ديگرى از همان حضرت آمده است: «بِخَفْضِ الْجَنَاحِ، تَنْتَظِمُ الْأُمُورُ؛[2] با تواضع و محبّت، كارها نظم و سامان مى يابد». روشن است كه نظم جامعه جز در سايه همكارى و همدلى حاصل نمى شود و همكارى و همدلى مردم در صورتى ممكن است كه مردم نظرات شان را بر همديگر تحميل نکنند و يا با فخرفروشی با همديگر تعامل نداشته باشند و خود را برتر از يکديگر قلمداد ننمايند.

در حديث ديگرى از رسول خدا صلّى الله عليه و آله مى خوانيم: «إِنَّ التَّوَاضُعَ لايَزِيدُ الْعَبْدَ إِلَّا رِفْعَةً، فَتَوَاضَعُوا يَرْفَعْكُمُ اللَّهُ؛[3] تواضع جز بزرگى بر انسان نمى افزايد، پس تواضع كنيد تا خداوند شما را بلند مقام سازد». گاه چنين تصوّر مى شود كه تواضع انسان را كوچك مى كند در حالى كه اين برداشتی سطحى و نادرست است. همواره مى بينيم افراد متواضع در جامعه مورد احترام و داراى عظمت و شخصيّت هستند و تواضع بر منزلت آنها مى افزايد.

از احاديث اسلامى استفاده مى شود كه تواضع شرط قبولى عبادات و طاعات است؛ از جمله در حديثى از امام صادق عليه السّلام آمده است: «التَّوَاضُعُ أَصْلُ كُلِّ خَيْرٍ نَفِيسٍ وَ مَرْتَبَةٍ رَفِيعَةٍ ... وَ مَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ، شَرَّفَهُ اللَّهُ عَلَى كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِهِ ... وَ لَيْسَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِبَادَةٌ يَقْبَلُهَا وَ يَرْضَاهَا إِلَّا وَ بَابُهَا التَّوَاضُعُ، وَ لايَعْرِفُ مَا فِي مَعْنَى حَقِيقَةِ التَّوَاضُعِ إِلَّا الْمُقَرَّبُونَ الْمُسْتَقِلِّينَ بِوَحْدَانِيَّتِهِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: "وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً"[4]؛[5] تواضع ريشه هر كار نيك و با ارزش است و مقام والايى است ... و هر كس براى خدا تواضع كند، خداوند او را بر بسيارى از بندگانش شرافت مى بخشد ... و هيچ عبادتى براى خدا مورد رضا و قبول نخواهد بود، مگر اينكه باب آن تواضع است، و حقيقت تواضع را جز مقرّبانى كه مستقل در وحدانيّت خداوندند درك نمى كنند، خداوند عزّ و جلّ مى فرمايد: "بندگان خداوند رحمان كسانى هستند كه در زمين با تواضع راه مى روند و هنگامى كه جاهلان آنها را [با سخنان نامناسب] خطاب كنند به آنها سلام مى گويند [و با بى اعتنايى مى گذرند]"».

هم چنین از پیامبر اولوالعزم الهی حضرت عیسی مسیح علیه السّلام نیز نقل شده است که فرمود: «بِالتَّوَاضُعِ، تُعْمَرُ الْحِكْمَةُ، لَا بِالتَّكَبُّرِ، وَ كَذَلِكَ فِي السَّهْلِ يَنْبُتُ الزَّرْعُ، لَا فِي الْجَبَلِ؛[6] به وسيله تواضع، مزرعه علم و دانش آباد مى شود، نه با تكبّر، همان گونه كه زراعت در زمين نرم و هموار مى رويد نه بر روى كوه».

كوتاه سخن اينكه تواضع هم در زندگى علمى و فرهنگى انسان اثر مى گذارد و هم در زندگى اجتماعى و هم در رابطه انسان با خدا مؤثّر است چراكه روح عبادت، تواضع و كليد قبولى آن فروتنى است.

در مورد نشانه هاى تواضع نيز روايات جالبى در منابع اسلامى وارد شده است؛ در حديثى از امام صادق علیه السّلام می خوانیم: «مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ تَرْضَى بِالْمَجْلِسِ دُونَ الْمَجْلِسِ، وَ أَنْ تُسَلِّمَ عَلَى مَنْ تَلْقَى، وَ أَنْ تَتْرُك‏ الْمِرَاءَ وَ إِنْ كُنْتَ مُحِقّاً، وَ أَنْ لَاتُحِبَّ أَنْ تُحْمَدَ عَلَى التَّقْوَى؛[7] از فروتنى است كه انسان به پايين مجلس رضايت دهد، به هر كه برمى خورد سلام كند، مجادله را رها كند اگر چه حقّ با او باشد، و دوست نداشته باشد كه او را به پرهيزگارى بستايند».[8]

منبع: اخلاق در قرآن