آیین رحمت - معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی

در روايات اسلامى تعبيرات بسيار والايى درباره «جود» و «سخا» ديده مى شود كه در نوع خود كم نظير است. برای نمونه چند عنوان از آنها را از نظر می گذرانیم: 1. پیامبر اکرم (ص) مى فرمايند: «السَّخاءُ خُلْقُ اللّهِ الاعْظَمُ؛ سخاوت اخلاق بزرگ الهى است». 2. در حديثى ديگر نيز مى فرمايند: «إِنَّ السَّخِيَّ قَرِيبٌ مِنَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ النَّاسِ قَرِيبٌ مِنَ الْجَنَّةِ؛ همانا سخاوتمند نزديك به خدا، نزديك به مردم و نزديك به بهشت است». 3. اميرمؤمنان (ع) مى فرمايند: «غَطُّوا مَعَايِبَكُمْ بِالسَّخَاءِ فَإِنَّهُ سَتْرُ الْعُيُوبِ؛ عيوب خويش را با سخاوت بپوشانيد، زيرا سخاوت پوشاننده عيب ها است». 4. در حديثى ديگر نيز مى فرمايند: «مَا اسْتُجْلِبَتِ الْمَحَبَّةُ بِمِثْلِ السَّخَاءِ وَ الرِّفْقِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ؛ هيچ چيزى مانند سخاوت و مدارا كردن و حسن خلق جلب محبت نمى كند». 5. امام صادق (ع) مى فرمايند: «شَابٌّ سَخِيٌّ مُرَهَّقٌ فِي الذُّنُوبِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ شَيْخٍ عَابِدٍ بَخِيلٍ؛ جوان سخاوتمند آلوده به گناه، نزد خدا محبوب تر از پيرمرد عابد بخيل است».

در روايات اسلامى تعبيرات بسيار والايى درباره «جود» و «سخا» ديده مى شود كه در نوع خود كم نظير است. برای نمونه چند عنوان از آنها را از نظر می گذرانیم:

۱. پيامبر گرامى اسلام صلّى الله عليه و آله در روایتی فرمودند: «إِنَّ السَّخَاءَ شَجَرَةٌ مِنْ أَشْجَارِ الْجَنَّةِ، لَهَا أَغْصَانٌ مُتَدَلِّيَةٌ فِي الدُّنْيَا، فَمَنْ كَانَ سَخِيّاً تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْ أَغْصَانِهَا، فَسَاقَهُ‏ ذَلِكَ‏ الْغُصْنُ‏ إِلَى‏ الْجَنَّةِ؛[1] سخاوت و بخشش درختى بهشتى است كه شاخه هاى آن به سمت دنيا آويزان شده و سخاوتمندان هر كدام به شاخه اى از درخت سخاوت تمسّك نموده تا آنها را به سوى بهشت رهنمون شود». روايت مذكور عاقبت سخاوتمندان را عاقبتى خير و خوش پيش بينى نموده است.[2]

۲. امام كاظم عليه السّلام فرمودند: «مَا بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَبِيّاً وَ لَا وَصِيّاً إِلَّا سَخِيّاً وَ مَا كَانَ أَحَدٌ مِنَ الصَّالِحِينَ إِلَّا سَخِيّا؛[3] خداوند متعال هيچ پيامبر و جانشين پيامبرى را به سوى مردم نفرستاد، مگر اينكه با سخاوت بود و همه انسان هاى صالح و شايسته سخاوتمند بوده اند». طبق اين روايت، همه صالحان بدون استثنا در هر مكانى كه باشند و در هر عصر و زمانى زندگى كنند، سخاوت یکی از فضايل اخلاقى آن هاست.[4]

۳. امام صادق عليه السّلام نیز در روایتی که مضمونی قریب به مضمون روایت پیش دارد مى فرمايند: «السَّخَاءُ مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِيَاءِ وَ هُوَ عِمَادُ الْإِيمَانِ وَ لَا يَكُونُ مؤمناً [مُؤمِنٌ‏] إِلَّا سَخِيّاً وَ لَا يَكُونُ سَخِيّاً إِلَّا ذُو يَقِينٍ وَ هِمَّةٍ عَالِيَةٍ لِأَنَّ السَّخَاءَ شُعَاعُ نُورِ الْيَقِينِ مَنْ عَرَفَ مَا قَصَدَ هَانَ عَلَيْهِ مَا بَذَل‏؛[5] سخاوت از اخلاق انبيا است و ستون ايمان است و هيچ فرد با ايمانى وجود ندارد، مگر اينكه با سخاوت است و هيچ سخاوتمندى وجود ندارد، مگر اينكه داراى يقين و همّت عاليه است. زيرا سخاوت، شعاع نور يقين است و آن كس كه بداند چه چيزى را قصد كرده، آنچه را كه بذل نموده، در نظر او كم اهمّيّت است». از اين حديث استفاده مى شود كه اين صفت والا بعد از ذات پاك الهى كه مبدأ سخاوت است در وجود انبيا، نشانه ايمان و يقين آنهاست.

۴. در حديث دیگرى از پیامبر اکرم صلّى الله علیه و آله آمده است: «السَّخاءُ خُلْقُ اللّهِ الاعْظَمُ؛[6] سخاوت اخلاق بزرگ الهى است». در واقع تمام سخاوت ها در وجود مقدس پروردگار متجلّى است. زيرا هر چه داريم از اوست. نعمت هاى گوناگون، زمين و آسمان، حيات وجود ما همه از اوست و هرجا سخاوتى است از سخاوت او سرچشمه گرفته است. زيرا اگر او مواهبى به ما نمى بخشيد، ما توان بخشش را نداشتيم. حتّى صفت جود و بخشش نيز از مواهب اوست.

۵. در حديثى از اميرمؤمنان عليه السّلام آمده است: «تَحَلَّ بِالسَّخَاءِ وَ الْوَرَعِ فَهُمَا حِلْيَةُ الْإِيمَانِ وَ أَشْرَفُ خِلَالِكَ؛[7] به سخاوت و ورع خود را بياراى، كه اين دو آرايش ايمان و برترين صفات توست». اين تعبير نشان مى دهد كه اين صفت را از برترين صفات مؤمن به حساب آورده است.

۶. در حديث ديگرى از همان امام بزرگوار آمده است: «السَّخَاءُ ثَمَرَةُ الْعَقْلِ وَ الْقَنَاعَةُ بُرْهَانُ النُّبْلِ؛[8] سخاوت ميوه درخت عقل و خرد و قناعت دليل بر نجابت است». آنها كه در بخشش به ديگران «بُخل» مى ورزند، اموال زيادى را فراهم كرده و مى گذارند و مى روند. در حقيقت اين گونه افراد عاقل نيستند. زيرا زحمت بر دوش آنها بوده، بدون آنكه از اموال شان بهره مادى يا معنوى ببرند! كدام عاقلى چنين كارى مى كند؟

۷. در تعبير ديگرى از آن حضرت عليه السّلام در مورد اهمّيّت «سخاوت» به نكته لطيف ديگرى اشاره شده است: «غَطُّوا مَعَايِبَكُمْ بِالسَّخَاءِ فَإِنَّهُ سَتْرُ الْعُيُوبِ؛[9] عيوب خويش را با سخاوت بپوشانيد، زيرا سخاوت پوشاننده عيب ها است». صدق اين كلام مولى با تجربه به خوبى ثابت مى شود. اشخاصى را مى بينيم كه عيوب گوناگونى دارند ولى چون سخاوتمندند، همه مردم به ديده احترام به آنها مى نگرند.

۸. باز در تعبيرى ديگر از همان امام همام عليه السّلام آمده است: «السَّخَاءُ يُمَحِّصُ الذُّنُوبَ وَ يَجْلِبُ مَحَبَّةَ الْقُلُوبِ؛[10] سخاوت گناهان را پاك مى كند و دل ها را به سوى سخاوت كننده فرا مى خواند». اين تعبير نشان مى دهد كه «سخاوت» كفّاره بسيارى از گناهان است!

۹. مولى الموحّدين على عليه السّلام درباره تأثير عميق محبّت در جلب قلب ها و نقش سخاوت در این میان مى فرمايند: «مَا اسْتُجْلِبَتِ الْمَحَبَّةُ بِمِثْلِ السَّخَاءِ وَ الرِّفْقِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ؛[11] هيچ چيزى مانند سخاوت و مدارا كردن و حسن خلق جلب محبت نمى كند».

۱۰. رسول خدا صلّى الله عليه و آله در اين باره مى فرمايند: «إِنَّ السَّخِيَّ قَرِيبٌ مِنَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ النَّاسِ قَرِيبٌ مِنَ الْجَنَّةِ؛[12] همانا سخاوتمند نزديك به خدا، نزديك به مردم و نزديك به بهشت است».

۱۱. در حديث ديگرى از امام صادق عليه السّلام آمده است: «شَابٌّ سَخِيٌّ مُرَهَّقٌ فِي الذُّنُوبِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ شَيْخٍ عَابِدٍ بَخِيلٍ؛[13] جوان سخاوتمند آلوده به گناه، نزد خدا محبوب تر از پيرمرد عابد بخيل است». به يقين اين «سخاوت» سبب امدادهاى الهى مى شود و سرانجام آن جوان آلوده را نجات مى دهد. ولى آن پير عابد بخيل به خاطر بُخلش در گناه فرو خواهد رفت.

۱۲. از پیامبر اکرم صلّى الله علیه و آله این حدیث روایت شده است که: «تَجَافَوْا عَنْ ذَنْبِ السَّخِيِّ فَإِنَّ اللَّهَ آخِذٌ بِيَدِهِ كُلَّمَا عَثَرَ؛[14] از گناه و لغزش سخاوتمند صرف نظر كنيد، زيرا هر زمان بلغزد، خداوند دست او را مى گيرد [و نجاتش مى دهد]».

از مجموع احاديث بالا ارزش و اهمّيّت فوق العاده «سخاوت» در كلام پيشوايان اسلام مشخّص مى شود و به دست می آید كه كمتر فضيلتى با آن برابرى مى كند.[15]

منابع:

1. اخلاق در قرآن

2. سوگندهاى پر بار قرآن‏

3. طرحی نو در مسائل اخلاقی