برای درمان جُبن و پیشگیری از آن، گزینه ها و روش های متعددی وجود دارد، که هر کدام می تواند تا حد بسیار تأثیرگذاری موفق باشد: ۱. يكى از راه های اصلّى درمان اين رذيله اخلاقى، انديشيدن در ثمرات شوم و آثار زيانبار آن است. ۲. پرداختن به قطع ريشه ها، راه مهمّ ديگر درمان آن است. ۳. يكى ديگر از طرق درمان جُبن و ترس، پاك بودن و پاك زيستن است. زيرا افراد آلوده غالباً از نتيجه اعمال خود بيمناكند. ۴. يكى ديگر از راه های درمان اين رذيله اخلاقى ورود در صحنه هاى رعب آور و تكرار آن است.

جُبن و ترس می تواند ریشه های متعددی داشته باشد؛ مثلا:‏ ۱. ضعف ايمان و سوء ظنّ به خدا؛ ۲. احساس كمبود شخصيّت و عقده حقارت؛ ۳. عدم آگاهى و جهل؛ ۴. «عافيت طلبى»؛ ۵. بروز حوادث تلخ و ناگوار؛ ۶. افراط در احتياط؛ ۷. ضعف جسمی و روانی.

در احاديث اسلامى نكوهش از اين رذيله اخلاقى بازتاب گسترده اى دارد از جمله: رسول خدا (ص) در سفارشی به على (ع) مى فرمايد: «يَا عَلِيُّ لَا تُشَاوِرْ جَبَاناً فَإِنَّهُ يُضَيِّقُ عَلَيْكَ الْمَخْرَجَ؛ اى على [در كارهايت] با انسان ترسو مشورت مكن چراكه راه برون رفت از مشكلات را بر تو تنگ مى كند». اميرمؤمنان على عليه السّلام در سخنى جامع مى فرمايد: «لَا يُقِيمُ أَمْرَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِلَّا مَنْ لَا يُصَانِعُ وَ لَا يُضَارِعُ وَ لَا يَتَّبِعُ الْمَطَامِعَ‏؛ فرمان هاى الهى را بر پا نمى دارد، مگر كسى كه اهل سازش نباشد و در برابر ديگران زبونى نكند و به دنبال طمع ها نرود».

در احادیث ائمه علیهم السّلام و آموزه های مربوط به سیره تاریخی آن بزرگواران، درس های زیادی درباره آثار شجاعت به چشم می خورد. به عنوان مثال در فرمان مالك اشتر كه جامع ترين فرمان الهى سياسى براى كشوردارى است، در موارد متعدّدى به اين مسأله اشاره شده است. در يك جا حضرت امیرالمؤمنین (ع) به مالك هشدار مى دهد كه افراد ترسو و حريص را جزء مشاوران خود قرار ندهد. در جاى ديگر در مورد فرماندهان بزرگ لشكر مى فرمايد: «رابطه خود را با افراد با شخصيّت و اصيل و خاندان هاى صالح و خوش سابقه برقرار ساز، سپس با افراد شجاع و با شهامت و سخاوتمند و بزرگوار همكارى داشته باش، چراكه آنها كانون بزرگوارى و مركز نيكى هستند». در اينجا امام (ع) مسأله شجاعت و شهامت را از اصول اساسى صفات برجسته انسانى و فرماندهان لشكر يا كارگزاران به طور عام شمرده است.

بدون شك، ترس از عوامل و اشياى خطرناك، حالتى است كه خداوند در انسان براى حفظ او آفريده است. هنگامى كه حادثه خطرناكى رخ مى دهد، يا موجود خطرناكى به انسان حمله مى كند و خود را قادر بر دفاع نمى بيند، انسان می ترسد و به سرعت از صحنه دور می شود. اين گونه ترس، منطقى و موهبت الهى براى حفظ انسان از خطرات است.

ترس مذموم آن است كه انسان از عواملى بترسد كه در خور ترسيدن نيست. یعنی هر خطر موهومى را جدّى بگيرد و هر دشمن خيالى را مايه وحشت قرار دهد و از همه چيز بترسد و از ورود در هر كارى به احتمال عدم موفقيّت، واهمه داشته باشد. چنين ترسى مايه عقب ماندگى و بدبختى و ناكامى است و مايه شكست و ذلّت و زبونى می گردد.

اين صفت رذيله به يقين يكى از عوامل قطعى شكست و زبونى و ذلّت است. ملّت هاى بسيارى را در طول تاريخ مى شناسيم كه با داشتن عِدّه و عُدّه فراوان، سالها گرفتار زبونى و اسارت بودند، ولى به محض اينكه رهبرى شجاع و فرماندهى با شهامت پيدا كردند، تمام توان آنها بسيج شد و به سرعت عقب ماندگى خود را جبران كردند، و به اوج عزّت و عظمت رسيدند. به همين دليل در احاديث اسلامى از امام على (ع)، این دو روایت آمده است كه فرمود: «شجاعت عزّتی آشکار است» و «ترس ذلّتی آشکار است».

يكى ديگر از آثار منفى اين رذيله اخلاقى اين است كه انسان را از كارهاى بزرگ بازمى دارد؛ زيرا كارهاى بزرگ هميشه با مشكلات بزرگ رو به روست و انسان هايى را مى طلبد كه بتوانند از سدّ مشكلات عبور كنند و اين كار از افراد ترسو ساخته نيست.

«راه علمى» درمان تكبّر به اين صورت است كه افراد متكبّر درباره خود بيانديشند كه كيستند و چيستند؟ و كجا بودند؟ و به كجا مى روند؟ و سرانجام كار آنها چه خواهد شد؟ در باره عظمت خداوند بيانديشند و خود را در برابر ذات بى مثال او ببينند. تاريخ سراسر عبرت جهان را بررسى كنند و در باره سرنوشت فرعون ها و نمرودها مطالعه كنند.

درمان تكبرّ از «طريق عملى» به اين طريق حاصل مى شود كه سعى كند اعمال متواضعان را انجام دهد، تا اين فضيلت اخلاقى در اعماق وجود او ريشه بدواند و در برابر خداوند و خَلق او تواضع كند و از همنشينى با افراد متكبّر و مغرور بپرهيزد و... .

از سوى ديگر از آنجا كه تكبّر اسباب و عللى دارد كه براى از ميان بردن هريك از اين اسباب در علم اخلاق تمهيداتى ارائه شده كه بسيار قابل توجّه است.

در نگاهی کلی می توان گفت که تکبّر سبب مى شود كه انسان جز خود و افكار خودش را نبيند، آيات و معجزات خدا را سِحر بخواند، مصلحان را مفسِد و اندرزِ دوستان و اطرافيان را محافظه كارى و ضعف نفس بشمارد. اين خوى زشت آثار بسيار مخرّبى در روح و جان و اعتقادات و افكار افراد و نيز در سطح جوامع انسانى دارد به گونه اى كه مى توان گفت هيچ بخش از زندگى فردى و اجتماعى از مصايب آن در امان نيست. برخی از این پیامدهای سوء عبارتند از: 1. آلودگى به شرك و كفر؛ 2. محروم شدن از علم و دانش؛ 3. انزواى اجتماعى؛ 4. از دست دادن امكانات زندگى؛ ۵. آلوده شدن به انواع گناهان؛ ناآگاهی از عيوب و محروميت از اصلاح و تکامل.

آيات قرآن مجيد مملوّ است از بيان مفاسد استكبار و بدبختى هاى ناشى از تكبّر و مشكلاتى كه در طول تاريخ بشر از اين صفت مذموم در جوامع انسانى به وجود آمده. قرآن مجيد «تكبّر و استكبار» را از زشت ترين صفات و بدترين اعمال و نكوهيده ترين خصلت هاى انسانى مى شمرد. صفتى كه مى تواند سرچشمه انواع گناهان و حتّى سرچشمه كفر گردد و آنها كه در اين خصلت زشت غوطه ور گردند، هرگز روى سعادت را نخواهند ديد و راه به سوى قرب خدا پيدا نمى كنند. بنابراين سالكان الى اللَّه و راهيان راه حقّ، قبل از هر كار بايد ريشه استكبار و خودخواهى و خود برتربينى را در وجود خود بخشكانند كه بزرگ ترين مانع راه آنهاست.

از آيات قرآن مجيد اهمّيّت شجاعت و شهامت و نقش اين فضيلت اخلاقى در سرنوشت معنوى و مادّى انسانها از يك سو، و آثار سوء رذيله ترس و جُبن از سوى ديگر، آشكار مى شود.

تبليغ رسالات الهى مهم ترين وظيفه پيامبران خداست و شرط اصلّى آن خالى بودن از رذيله خوف و ترس است. آیات قرآن نشان مى‏ دهد كه پيامبران از غير خدا نمى ترسيدند و در راه خدا كمترين سستى به خود راه نمى دادند و از جُبن و ترس كه يك رذيله بزرگ اخلاقى است، پاك و مبرّا بودند؛ به همين دليل يك تنه در برابر انبوه دشمنان مى ايستادند و پيروز مى شدند. بى شك اگر رذيله اخلاقى ترس و جُبن بر آنها مسلّط مى شد، هرگز نه قادر به انجام رسالت خويش بودند و نه بر دشمنان پيروز مى شدند.

طبق آيات قرآن، می توان به بركت شجاعت و پايمردى گروه اندك امّا مؤمن، بر لشكر عظيم و سر تا پا مسلّح پيروز شد و انسان مؤمن با اتّكا به خدا كه قدرتش ما فوق همه قدرتهاست، خود را در همه صحنه ها پيروز مى بيند و افراد ضعيف الايمان، با اتّكا به قدرت خود كه به هر حال شكست پذير است، خويش را ناتوان مشاهده مى كنند و به همين دليل ترس و وحشت در صحنه هاى مهمّ زندگى بر آنها چيره مى شود.