آیین رحمت - معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی

جُبن و ترس می تواند ریشه های متعددی داشته باشد؛ مثلا:‏ ۱. ضعف ايمان و سوء ظنّ به خدا؛ ۲. احساس كمبود شخصيّت و عقده حقارت؛ ۳. عدم آگاهى و جهل؛ ۴. «عافيت طلبى»؛ ۵. بروز حوادث تلخ و ناگوار؛ ۶. افراط در احتياط؛ ۷. ضعف جسمی و روانی.

جُبن و ترس می تواند ریشه های متعددی داشته باشد؛ مثلا:‏

۱. ضعف ايمان و سوء ظنّ به خدا: زيرا افراد با ايمان داراى توكّل و اميد به لطف خداوند و اعتقاد به وعده هاى او هستند و چنين كسانى هرگز سست و زبون نخواهند شد و از حوادث، هر قدر بزرگ باشد نمى ترسند. اين همان است كه در فرمان معروف مالك اشتر آمده است، كه أمير مؤمنين عليه السّلام مى فرمايد: «فَإِنَّ الْبُخْلَ وَ الْجُبنَ وَ الْحِرْصَ غَرَائِزُ شَتَّى يَجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِاللَّهِ؛[1] همانا بخل و ترس و حرص غرائز گوناگونی هستند که ریشه آنها بدگمانی به خدای بزرگ است».

۲. احساس كمبود شخصيّت و عقده حقارت: يكى ديگر از دلايل جُبن و ترس، ضعف های شخصیتی است. به همين دليل هر اندازه به افراد شخصيّت داده شود، بر شجاعت آنها افزوده مى شود و از همين رو در حديث امام أمير مؤمنين علیه السّلام آمده است كه: «شِدَّةُ الْجُبنِ مِنْ عَجْزِ النَّفْسِ وَ ضَعْفِ الْيَقِينِ؛[2] شدّت ترس از ناتوانى روحى و ضعف يقين سرچشمه مى‏ گيرد».

۳. عدم آگاهى و جهل: در بسيارى از اوقات، سبب ترس چیزی جز جهل نیست. انسان از اشخاص و جانداران و موجوداتى كه درست آنها را نمى شناسد مى ترسد ولى هنگامى كه به قدر كافى آگاهى مى يابد، ضعف او زايل مى شود.

۴. «عافيت طلبى»: عافيت طلبى يكى ديگر از اسباب ترس است. چراكه هميشه شجاعت در عين اينكه پيروزى مى آفريند مشكلات و ناراحتى هايى را نيز ممكن است به همراه داشته باشد كه باب طبع عافيت طلبان ترسو نيست.

۵. بروز حوادث تلخ و ناگوار: بروز حوادث تلخ و ناگوار غالبا سبب مى شود كه انسانها به نوعى ترس گرفتار شوند؛ زيرا اين حوادث تلخ ذهنيّت هاى ترس آلودى در انسان به وجود مى آورد كه گاه تا آخر عمر با اوست و جز با روانكاوى صحيح برطرف نمى گردد.

۶. افراط در احتياط: افراط در احتياط، مى تواند عاملى براى ايجاد ترس باشد. چراكه به انسان مى گويد از هر احتمال خطرى بايد پرهيز كرد، و اين يكى از ريشه هاى اصلّى ترس است.

۷. ضعف جسمی و روانی: ساختمان روحى و جسمى افراد نيز در بروز اين پديده شوم مؤثّر است. گروهى از افراد را مى بينيم كه به خاطر ضعف قلب، يا ناتوانى اعصاب يا ضعف هاى ديگر جسمانى، از همه چيز مى ترسند. در حالى كه از اين حالت متنفّرند؛ ولى نمى توانند آن را از خود دور سازند.[3]

منبع: اخلاق در قرآن