آيات قرآن مجيد مملوّ است از بيان مفاسد استكبار و بدبختى هاى ناشى از تكبّر و مشكلاتى كه در طول تاريخ بشر از اين صفت مذموم در جوامع انسانى به وجود آمده. قرآن مجيد «تكبّر و استكبار» را از زشت ترين صفات و بدترين اعمال و نكوهيده ترين خصلت هاى انسانى مى شمرد. صفتى كه مى تواند سرچشمه انواع گناهان و حتّى سرچشمه كفر گردد و آنها كه در اين خصلت زشت غوطه ور گردند، هرگز روى سعادت را نخواهند ديد و راه به سوى قرب خدا پيدا نمى كنند. بنابراين سالكان الى اللَّه و راهيان راه حقّ، قبل از هر كار بايد ريشه استكبار و خودخواهى و خود برتربينى را در وجود خود بخشكانند كه بزرگ ترين مانع راه آنهاست.

در نگاهی کلی می توان گفت که تکبّر سبب مى شود كه انسان جز خود و افكار خودش را نبيند، آيات و معجزات خدا را سِحر بخواند، مصلحان را مفسِد و اندرزِ دوستان و اطرافيان را محافظه كارى و ضعف نفس بشمارد. اين خوى زشت آثار بسيار مخرّبى در روح و جان و اعتقادات و افكار افراد و نيز در سطح جوامع انسانى دارد به گونه اى كه مى توان گفت هيچ بخش از زندگى فردى و اجتماعى از مصايب آن در امان نيست. برخی از این پیامدهای سوء عبارتند از: 1. آلودگى به شرك و كفر؛ 2. محروم شدن از علم و دانش؛ 3. انزواى اجتماعى؛ 4. از دست دادن امكانات زندگى؛ ۵. آلوده شدن به انواع گناهان؛ ناآگاهی از عيوب و محروميت از اصلاح و تکامل.

آثار كبر، گاه در چهره ظاهر مى شود مثل اينكه شخص متكبّر در برابر اشخاص مختلف چهره در هم مى كشد و نگاه هاى تحقيرآميزى مى كند؛ حتى حاضر نيست با تمام صورت با افراد روبرو شود. گاه آثار کبر در سخنانش آشكار مى گردد؛ تعبيرهايى كه از خود مى كند مبالغه آميز است و پيوسته ضميرهاى جمع در باره خود به كار مى برد. گاه آثار تکبّر، در حركات و اعمال ظاهر مى شود؛ دوست دارد ديگران در برابر او بايستند و او نشسته باشد و هنگامى كه وارد مجلس مى شود همه براى او قيام كنند، ولى او براى كسى قيام نكند. گاه آثار تكبّر انسان متکبّر، در طرز پوشيدن لباس، وسیله نقلیه ای که سوار می شود، خانه و وسايل زندگى ... او آشكار مى گردد.

در منابع حديث، روايات زيادى درباره مذمّت كبر و تفسير حقيقت آن و علاج و آثار آن آمده است. اين احاديث زشتى فوق العاده اين صفت رذيله را روشن مى سازند. در اين احاديث، كبر سرچشمه گناهان ديگر و نقصان عقل و بر باد رفتن سرمايه هاى سعادت و زشت ترين رذايل اخلاقى و سبب محروم شدن از ورود در بهشت شمرده شده است. تعبيرات اين روايات نشان مى دهد كه تكبّر و خودخواهى حتّى در لحظات كوتاه، چه پيامدهاى خطرناكى دارد و چگونه همچون آتش سوزان مى تواند حاصل يك عمر طولانى اعمال صالحه را بسوزاند و خاكستر كند و شقاوت ابدى و عذاب جاويدان را نصيب صاحبش سازد.

تكبّر اسباب زيادى دارد و همه آنها به اين باز مى گردد كه انسان در خود كمالى تصوّر كند و بر اثر حبّ ذات، بيش از حدّ آن را بزرگ نمايد و ديگران را در برابر خود كوچك بشمرد. بعضى از بزرگان علم اخلاق اسباب كبر را در هفت چيز خلاصه كرده‏اند: نخست اسباب دينى كه «علم» و «عمل» است. و اسباب دنيوى كه «نسب»، «زيبايى»، «قوّت»، «مال» و «فزونى ياران و ياوران» است.

«راه علمى» درمان تكبّر به اين صورت است كه افراد متكبّر درباره خود بيانديشند كه كيستند و چيستند؟ و كجا بودند؟ و به كجا مى روند؟ و سرانجام كار آنها چه خواهد شد؟ در باره عظمت خداوند بيانديشند و خود را در برابر ذات بى مثال او ببينند. تاريخ سراسر عبرت جهان را بررسى كنند و در باره سرنوشت فرعون ها و نمرودها مطالعه كنند.

درمان تكبرّ از «طريق عملى» به اين طريق حاصل مى شود كه سعى كند اعمال متواضعان را انجام دهد، تا اين فضيلت اخلاقى در اعماق وجود او ريشه بدواند و در برابر خداوند و خَلق او تواضع كند و از همنشينى با افراد متكبّر و مغرور بپرهيزد و... .

از سوى ديگر از آنجا كه تكبّر اسباب و عللى دارد كه براى از ميان بردن هريك از اين اسباب در علم اخلاق تمهيداتى ارائه شده كه بسيار قابل توجّه است.

«حسد» به معناى ناراحت شدن از نعمت هايى است كه خداوند نصيب ديگران كرده. شخص حسود آرزوى زوال آن نعمت ها را دارد و حتّى در این راه ممکن است كوشش کند. در واقع مى توان گفت حسد يكى از ريشه هاى اصلّى تمام بدى هاست و از دام هاى بسيار خطرناك شيطان است. در روايات اسلامى، حسد در کنار «حرص» و «تکبّر» يكى از اصول سه گانه «كفر» شمرده شده است؛ چراکه شخص «حسود» در واقع معترض به حكمت الهى است.

نقطه مقابل حسد، «نُصح» و خيرخواهى است. به اين معنا كه نه تنها انسان خواهان زوال نعمت از ديگران نباشد، بلكه طالب بقاى نعمت و افزون شدن آن براى آنها گردد. به تعبيرى ديگر «خيرخواهى» اين است كه انسان از نعمت هايى كه نصيب ديگرى مى شود، لذّت ببرد و سعادت خود را در سعادت ديگران بداند و منافع ديگران را با منافع خود به يك چشم بنگرد.

بزرگان اخلاق گفته اند: اساس تكبّر اين است كه انسان از اينكه خود را برتر از ديگرى ببيند، احساس آرامش كند. بنابراين تكبّر از سه عنصر تشكيل مى شود: نخست اينكه شخص براى خود مقامى قائل شود؛ ديگر اينكه براى ديگرى نيز مقامى قائل شود و در مرحله سوم مقام خود را برتر از آن دیگری ببیند و از این اتفاق احساس خوشحالى و آرامش كند. از همين رو گفته اند که تكبّر یا خودبرتربينى با عُجب یا خود بزرگ بينى تفاوت دارد.

در بحث تکبّر و استکبار مفاهيم متعدّدى وجود دارد كه گاه تصوّر مى شود همه با هم مترادف و يكسانند در حالى كه تفاوت هاى ظريفى با هم دارند؛ هرچند ريشه همه آنها به «تكبّر» باز مى گردد ولى از زاويه هاى مختلف به آن نگاه مى شود. خود برتربينى، خود محورى، خودخواهى، برترى جويى و فخر فروشى همه از مفاهيمى هستند كه ريشه آنها «تكبّر» است. هرچند از زواياى مختلف ديده مى شود.

در آيات قرآن به پيامبر صلی الله عليه و آله توصيه شده است كه نسبت به مؤمنان متواضع، مهربان و نرم و ملايم باشد. اين توصيه منحصر به پيامبر اسلام نيست. هر كس در شعاع وسيع يا محدودى وظيفه رهبرى بر دوش دارد، اين اصل را كه از اصول اساسى مديريت صحيح است، بايد به كار بندد. چراكه سرمايه بزرگ يك رهبر، محبّت و پيوند معنوى پيروانش با او است، و اين بدون تواضع حاصل نمى شود.